World Oral Health Day - 2015
Theme: ‘Smile for Life’
World Oral Health Day hi September ni 12-ah hman ṭhin a ni a; mah se 2014 aṭang khan March ni 20-ah sawn a ni. Mizoramah pawh Indian Dental Association (IDA) Mizoram State branch chuan kum 4 lai chu Aizawl veng hrang hrangah ‘Free Clinic’ te neiin a lo hmang ve tawh ṭhin.
Kumin thupui ‘Smile for Life’ hian a tum ber chu mitinin damchhung rei zawk leh hriselna ṭha tak neia hlim hmel pu fo theitu kan lo nih ṭheuh a, a >ng zawnga thil thlir thiam thei zel tur leh nun hlimawm tak nei a, khawvel mihring zaa sawmkua (90%) te hian kan damchhunga ka chhung natna eng emaw ber kan tawrh ṭhinte hi inenkawlna ṭha kan zawm phawt chuan a pumpelh theih a ni tih hi a ni.
Taksa hrisel ṭha nei tur chuan ka chhung hrisel neih phawt a ngai a, kan inenkawl fimkhur tawk loh avangin ka chhung lam natna te kan lo nei leh nawlh mai ṭhin. Ka chhung han tih mai hian kan ha te leh ha hni te, hmai bawr, ruh chuktuah te, tisa nem leh tisa thahrui murte bakah kan dang chunglam zawng te, lei leh hmui te, chil bawm leh chaw min ṭhial theih tirtu tihrawl leh khaberuh chuktuah te leh heng zawng zawng te, luruh a khaikhawmtu kan bek bawr chuktuah zawng zawngte hi a huam vek a; hengte hi a tur ve renga kan ngaih leh ngaia kan neih tak maite an ni nachungin heng kan mihring mihrinna lan tirtu ber - kan ṭawng theihna te, kan nuih theihna te, rim hriatna, tui leh tui lo hriatna, chaw ṭhial lem theihna, ṭah theihna te leh kan chhungril rilru put dan tih lan nana kan hmel put hmang kan han tih danglam theihna te hi an niin natna hrik lakah leh pawn lam aṭanga min tina theitu lakah te min tuam himtute an ni.
Ha ng>t te hi natna inkaichhawn theih loh (non-communicable disease) te zinga a tam ber an ni a, thil thlum (sugar) lam kan ei emaw, in emaw te hi kan haah bet tlata bawmtu ha rawp (plaque) a natna hrik awmte hian thlum chu chawah ringin thur (acid) an siam leh a, chu chuan kan ha tuamtu var (enamel) te hi an lo eikhuar ta ṭhin a ni.
Taksa natna ṭhenkhat leh ka chhung hriselna inkungkaih thei ṭhenkhatte chu:
Endocarditis: Kan thil ei leh in aṭanga natna hrik lo awmte hian thisen zam te zawhin lung natna an thlen thei a ni.
Cardiovascular disease: Lung (heart) natna te, thisen zam inhnawh khangte leh thisen zam inpek kual ṭhat theih lohna (stroke) te hi ka chhunga natna hrik awmte’n an thlen tir thei a ni.
Pregnancy & birth: Hahni hrisel lohna avangin nau neih hunbi a buai thei a, naute a hun hmaa hrin emaw nau piang z^ng lutukte a awm tir thei a ni.
Diabetis: Zunthlum natna te hian taksain natna a lo do let ve theihna an ti hniam thei a, hahni hrisel lohna pawh an thlen thei a ni.
HIV/AIDS: HIV/AIDS veite chuan kam chhung natna an nei duh hle.
Osteoporosis: Ruh chuktuah nghet lo leh chak lohna neite hian hahni n^ leh khabe ruh chuktuah nghet lo an nei duhin an ha te a bal hma thei ṭhin.
Alzheimer’sdisease: Kum 35 tlin hmaa ha a bal hian Alzheimer’s disease hmahruai a ni thei.
Ka chhung hriselna (oral health) hi taksa pum hriselna (general health) nen a inkungkaih tlat a, a peng pakhat a ni. Ka chhung hrisel nei tura tih turte:
1. Ni khatah vawihnih, zing leh zanah ha nawh tur.
2. Floss, abika siam satha hruiin ha leh ha inkar te pawh fai ṭhin tur.
3. Chaw ṭha, thlai leh thei lamte ei uar tur a ni a, chaw ei inkarah thil thlum ei tam loh tur.
4. A khat tawk, thlaruk danah tal kan ha te hi endik tir ṭhin tur.
5. Meizial leh a kaihhnawiahte fihlim tur.
6. Zu in nasat loh tur.
7. Ka chhung lamah sawisel i neih chuan ha daktawr, specialist (dentist) te hmuh vat tur a ni.
Indian Dental Association (IDA) hian Mumbai-ah headquarters neiin, khawvel (international) pawl FDI-a inthlung chhawng a ni a, keini Mizoram hi IDA a branch pakhat kan ni. Hmalakna pawimawh tak tak zinga pahnihte chu:
1. Tobacco Intervention Initiative (TII): Hei hi ‘Tobacco Control’ na lam ken kawhna a ni. Khawvel pumah India hi Oral Cancer tamna ber a ni a, chung zinga zaa sawmkua (90%) te chu vaihlo kaihhnawih an niin, nitin mi 2000 chuangin an thih phah mekna a ni.
2. Spot & Present Oral Trauma (SPOT): Hei hian Oral Cancer laka invenna lam a buaipui a, Oral Cancer vei damlo zaa sawmnga (50%) te hi kum 5 thleng chauh an dam theih ṭhinna chu a tlai tawh hnu (advanced stage) a hriat chhuah chauh an nih ṭhin vang a ni. Hei vang hian inhriatchhuah hma theihna tur leh a invenna lam a uar hle.
Naupang ha hlam te hi hun rei lo te lo awma tla leh mai tur pawh ni se an pawimawh em em a. Ha takte rawn ṭo chhuahna tur hmun an lo siam a ni a, ha hlamte kan enkawl ṭhat a ṭul hle. Kan tui tlanah hian damdawi chikhat (fluorine) telh a ni bawk tur a ni.
Ha bal tawhte tana ha lem siam tir vat a ṭhatna te:
1. Ṭawng fiahna
2. Chaw ṭhial sawm ṭhat theihna
3. Hmel ṭhatna
4. A rei deuh hnua ṭhial p^wn dik lo awm thei venna atan.
Kan ka chhung te kan ngaihsak ṭhat peih phawt chuan kan taksa pumpui hriselna atan a ṭha hle - kan hrisel ṭhat hian hlim hmel kan lo pu thei ṭhin a, mi tana hmel duhawm leh ngainatawm tak pawh a lo nih theih ṭhin a ni.
Mahni awmna hmun ṭheuhah infuih tawn thar ila, ka chhung hrisel neia dam chhunga ha ṭha nei reng thei turin a enkawlna lam te bengvar thar ṭheuh zel ang u.