Written by
H. Lalhmachhuana
Zobawm

Zoram hian chhantu a ngai a ni

Mizoram hi kum 25 vel chhung hun khirh tak kan lo kaltlang tawh hnu, kum 1959/60 Mautam ṭam mangan hun leh 1966 aṭanga kum 20 chhung rambuai hun hrehawm kan tawn ni-te a liam a. Kum 1986 aṭanga kum 30 chhung (tun thleng hian) ram ralmuang ber state, zalen taka keimahni ngeiin ram hmasawnna kawng zawh thei dinhmunah kan ding tawh a. Mahse he kum 30 chhung hian ram hmasawnna kawng zawh fuh thei lo, state rethei bawrhsawm ber zinga chhiar kan ni reng mai hi a lungchhiat thlak hle.

Ram mipui ei tur buhfai kum khat mamawh M.Ton 180000 vel a nih laiin thla thum ei tur daih vel (M.T. 60000 vel) bak kan thawk chhuak ngai lova, kan ei tur tam zawk chu pawn lam aṭangin kan chawk luh kum tin a ṭul. Tin, ram mipui zinga 5% vel sawrkar hnathawk hlawh hi kan ram sum hnar pui ber a ni reng bawk a, ram mipui tam ber Agriculture lam (kuthnathawkte) mipui zinga 60% te hian kan State thawh chhuah pumpui (GSDP) ah 14% vel chauh a tum ve ṭhin. India rama State hrang hrangte dinhmun zirchhuah ‘India Today’ in November 2015-a a tarlanah chuan, state te (small state) 10 te ‘overall performance’ a khai-khinnaah Mizoram chu kum thum (3) chhunga (2011, 14, 15-ah te) a hniam ber, 10-naah a awm ṭhin a, a lungchhiatthlak hle.

Kan state sum bat chu kum 2011 -12 a vaibelchia 4548 aṭangin kum tin ṭhan belh zelin kumin 2016-17 ah phei chuan vaibelchhe 7290 a thleng daih dawn tih Mizoram Budget 2016-17 a Assembly-a pharh khan a rawn tarlang a. Mizoram mipui nuaih 11 vel hian he kan state leiba hi inchan sem ta ṭheuh ila mi tinin cheng sing sarih (70000) vel kan ba ṭheuh tihna a lo ni a; Mizoram hi dinhmun duhawm lo takah kan ding a ni lawm ni?! Mizoram mipui let 30 vela tam awmna Assam State sum bat chu cheng vaibelchhe 10000 (sing khat) vel a nih pawhin an C.M. thar S Sonowala chuan Prime Minister Modia hnenah zualkoin (tam tiin) sum lama puih nasat ang ngaih thu a thlen hial a ni. Mizoram phei hi chuan he kan dinhmin chhe tak aṭanga ṭanpuitu/ chhanchhuaktu tur hi kan mamawh zual hle a ni lawm ni le?

Kan sawrkarin 2008 aṭang khan Agri-culture lama eizawngtu retheite dawm-kanna tur NLUP sum cheng vaibelchhe sang hnih chuang (2873.13 ruahman) hmanga kum 10 dawn lai hma a lak vak pawhin hetiang dinhmuna kan la ding reng hi Zawlnei Jeremian “Damdawi tam tak i seng thlawn ta, i tan damna reng a awm love” (Jer. 46:11b) a tih ang kha kan mi mai em ni? Hetiang dinhmuna kan awm hi mipui lam thiam loh vang leh hmalak dan fel tawk loh vang pawh a ni thei. Tunah tak phei hi chuan kan sorkarin hmalak dan koki thlakin, 2016–2017 Budget-ah NLUP atan vbc. 30 chauh dah tawhin NEDP (policy thar) atan vbc. 250 a dah ta a. Amaherawhchu, he NEDP sum hi eng atan leh engtianga hman tur nge tih sawi fiah lova Assembly-a passed tawp a nih avangin leh Department hrangte hnena sem sawm tur anga ngaih a nih avang hian NLUP sum sem ṭhin ang kha chu a tawp dawn ta ni berin a lang. Chutichuan ram mipui tam tak, NLUP a innghat ngawt
ṭhin leh NLUP aṭanga hmasawnna beiseina nei ṭhin te tan chuan - “Buh seng hun a liam ta. Nipui a tawp ta, chhandamin kan la awm lo, ka mite lungngaihna ka tawmpui a, ka ṭap a, mangang takin ka awm ta” tia Zawlnei Jeremian (8:20-21) Israel fate dinhmun chhia a auchhuahpui anga auchhuah ve a hun ta a ni mai lo maw!? A! Zoram hian chhanchhuaktu, inchhanchhhuahna kawng dik zawk a mamawh tak meuh a ni ber mai e.

Gilead-ah …. Dam dawi ….

Tidamtu a awm lawm ni?

Mizoram hian hmasawnna tur kawng tam tak bawh pawp mai theih tur kan nei. Chutih rualin, ram hmasawnna khaidingtu ber chu a ram leilung hausakna (physical/ natural) ai mahin a chhunga mihring chengte thiam leh finna hman ṭangkai azir a ni. A ram mite zingah hian kawng hrang hranga thiamna, finna leh theihna, ram tana chhawr ṭangkai tlak tak tak nei an awm ṭeuh a. Sawrkarin a buaipui leh ngaihsak deuh (facilitate) apianga ṭhang pawp pawp thei deuh zel a ni (entir nan Sports - football, etc.). Economic lamah erawh tun thlenga kan ram hruaitute hian hma hi an la la fuh thei hrih ngang lo tih chu kan hre vek mai; Zawlnei Jeremian “A ṭha alawm, a ṭha alawm tiin an thawi a, a ṭha hauh si lova” a tih kha kan ang hle awm a nia! Economic lam thila ram tana ro tling tur duang chhuaka tihlawhtling tur chuan Sorkar scheme/ projects neih mekte enkawlna Fiscal/ Financial management lam tihchangtlun (micro-econ huang lam deuh) chauh hi thil pawimawh awmchhun emaw kan tih chhung chuan thil awmzia (economic development lamtluang) kan hre fuh lo a ni thei. Mizoram ang state hnufual economy siam ṭhat nana hna tak tak thawh dawn chuan a macro-economic (development planning) lam thlur (huang) aṭanga chhut/ duanchhuah hmasak a ngai ṭhin tih Zoram mipuite (a bikin ram hruaitute) hian kan hriat a ṭul tawh tak meuh meuh a ni. Engpawhnise, ram economy siam ṭhat leh tun din nana hmasawnna kawng dik lo zawh tawhtute leh Bible aṭangte hian kan zir/ entawn tur ṭhenkhat tarlang ila:-

a) Green Revolution India ram lo thlen dan - C. Subramaniam-a chu Agriculture Minister a nih laia India rama ṭam (famine) a lo thlenin, Minister Adviser chuan Dr. Norman Borlaug-a, American Agri. Scientist (Mexico ram ṭam tuarte tana buh/ bal tharchhuahtir ṭeuhnaa a sulsutu ber) chu a chahchhuak a. Ani hian India rama Agri. Scientist (Geneticist) M.S. Swaminathan-a leh mi dangte thawhpuiin, leh India sorkar leh Ford Foundation te nena ṭangtlangin Philippines ram aṭanga wheate leh rice chi ṭha (thar hlawk) chi te chah chhuakin Punjab, Haryana leh Uttar Pradesh state-ah te heng buh/ thlai chi
ṭha te hi an ching pung ta chiam chiam a; tichuan buh (rice) hectare khat hmuna ton 2 emaw thar theihnaah te chuan ton 6 (ruk) lai te a lo tharchhuak thei ta hlawm a. India ram chu buh bal lamah chuan a lo intodelh thei ta a. Kum a lo kal zel hnuah phei chuan a lo thawn chhuak ṭeuh ṭeuh thei ta zawk a. (Kum 2006-ah pawh rice ton 4.5 million a thawn chhuak).

b) India ram economy a tlukchhiat lai (1990 chho vel) a P.M. P.V. Narasimha Roa-a leh a thawhpuite chuan ram economy siamṭhat duhin (political will), economist thiam ber zinga mi Dr. Manmohan Singh-a leh mithiam rual dang an sawmkhawm a, tichuan India ram economy chu a lo parchhuak leh thei ta a ni.

c) Israel P.M. David Ben-Gurion-a chuan an rama thlaler ram/ hmun ro laite pawh thlai chinna hmuna siam a duh a (political will); Agriculture lam hotu ber tihlawhtling tura a beisei chuan a huphurhin harsatna tur lam chauh a thlir avangin P.M. chuan a ti thei tur mithiam dang a chhawr ta a. Israel ramah chuan thlalerah pawh tui a chik luah luah thei ta a ni.

d) Zirtir 12 te chuan mipui nitin mamawh (economic thilte) buaipui turin mipui zing aṭangin thlarau leh fina khat mi hming ṭha 7 (pasarih) an thlan tir a; anmahni zirtir 12 te erawh chu rawngbawl leh ṭawngṭaia inhmang tlat tur an ni thung a, he thu hian ‘mipui chu a tilawm em em a ni’ tih thu Bible hian min hrilh.

e) Lal Pharo-a chuan, a ramah ṭam kum lo thleng tur atana buh lo chhek khawm hna buaipui turin Josepha anga mi bengvar leh rem hria reng an awm chuang lo tih hriain amah chu buh chhekkhawm hna enkawl turin a ruat a. Josepha chuan he hna pawimawh tak hi a enkawl ṭhat em avangin Aigupta ram pawhin a ropui zual phah hle tih kan hria.

Damlo chu doctor-ten an enkawl ṭhin a, electric siam hna chu electrician ten an thawk ṭhin a, zirna lam siamṭhat hna chu educationists ten an buaipui
ṭhin a, economic dinhmun siamṭhat hna chu... mi ramah chuan econimists-ten an buaipuiin an enkawl ṭhin (Mizoramah chuan Politician leh officer te an ni zel! ...?). Israel P.M. David Ben-Gurion-a te,Pu C.Subramaniam-a te, Pharo-a te, Nara Simha Roa-a ten ram mipui tana thil ṭha tih/ neih duh (will, political will) an nei
ṭheuh a, chung an thil duhte tihlawhtling tur chuan a tihlawhtling thei ngei tur mite an thlang a, an tihhlawhtlin sak hlawm tih kan hria. Tin, zirtirten economic lam thil mipuite hnena semtu tur mi hming ṭha 7 te thlanchhuah tur thu an pek thu khan ‘mipuite chu a tilawm em em a ni’, tih kan hre bawk.

Aw le, tuna Mizoram economic dinhmun chhe lutuka a awm reng hi chhanchhuak tur chuan ram hruaitute (Political leaders) an pawimawh hmasa ber tih a chiang reng mai a. Tichuan, kan ram hruaitute (political leaders)te duh zawng leh an tihhlawhtlin tum dan te chu eng tiang tak ni hlawm dawn maw le? Zoram economy dam lo chhanchhuahna tlak an tling thei hlawm ang em le?

- H. Lalhmachhuana, Zobawm