Hlauhawm vs Zahawm

Hlauhawm tih leh zahawm tih hi thil inang renga ngaih theih nimahse danglam tak a ni a. High School kan kal ve laia kan zirtirtute pahnih kha ka la hre reng mai. Pakhat zawk chu inti hlauhawm thiam em em mai, class la tura a rawn luh te hian in la pa tawkin a sunglass (chuti lai chuan shades kan la ti ve lo) muang changin a phelh a, dawhkan chum dawp phaha ring tawka min han vîn tuar ṭhin mai kha chu tlema rilru no deuh tan kha chuan khurh zawih zawihna tham a ni. Chutah “tun term-ah tumah in fail tur a ni lo, in fail vaih chuan in châk lo viau ang” tia min han vau khur khur zel mai chu tumah a subject-ah kan fail ngam lo.

Chutihrualin kan zirtirtu pakhat zawk ve thung chu ṭawngkam vîn leh inhremna (physical punishment) ang chite engmah ti ve ngai lo mah se a nungchang mawi leh a ṭawngkam hawihhawm tak mai te, a mah a invawn felna te chuan zahawmah a siam a, class a rawn lak ve tawh chuan min hau ni si lo hi tumah bengchheng emaw thuawilo emaw kan awm ngai lo. Ṭawngkam thiam leh a thusawi a ngaihnawm ṭhin em vang chu ni bawk mah se a ma’n “Naupang zawk mah ni ula, ka zah hmasa ang che u nga nangni pawn min zah ve tur a ni” a tih ngam vang a ni bawk. Tichuan, kan han exam a, fail mah ila min hrem dawn lo tih hre reng chungin a subject-a fail emaw tihchhiat emaw chu thih hrehin kan hreh thung si a ni.

Kan zirtirtu pahnihte thu hi kan awih hle a, kan awihna chhan erawh chu a inang lo; pakhat hrem hlauh vangin, pakhat zawk chu a zahawm vangin. Tun hnuah hian tu zawk nge kan zah a, tu chanchin nge a ṭha zawnga ka sawi tam zawk a, tunge knowledge mai ni lo nunchang mawi thlenga kan rilrua tuhtu chu “Naupang zawk mah ni ula, ka zah hmasa ang che u nga nangni pawn min zah ve tur a ni” titu chanchin hi a ni. Chutihrual chuan khatih hunlaia zirlai naupang kan nih vanga hnuaichhiah taka min entu kha chu kei ni paw’n tun hnuah kan zah vak bik lo.

Tun hnai MSU kawng zawha an au hla avangin zirlai naupangte dem an hlawh hle a, kei chuan he issue hi tunge a kaikuang tih chhui hmasa loa a chhîp aṭanga aia upa zahna chang hre lo tih emaw CM ve meuh zah nachang hre lo tih ngawt mai hi fuh berin ka hre lo. Hmanlai leh tun lai a inang tawh lo a, keini kan naupan ve lai paw’n aia upate duh dan loh zawnga kan khawsak chuan ram hnuai hla tawk a ṭang paw’n mi hnar haw theih hialna khawp thuneihna kha an nei a, tuma’n hnial emaw sawisel emaw kan ngam loh bakah aia u te hnial kha kan duh lo hrim hrim, a chhia a ṭha khan an thu kha kan zawm vek mai ṭhin.

Heng hunlai han thlir kir hi chuan hetianga aia ute kan lo zah em em ṭhin pawh hi an lo phû khawpin ka hria. An nunah entawn tur a awm bakah naupang chak lo zawk kan nihnaah te, puih kan ngaihnaah te min pui a kawng engkima kan innghahna kha an ni ringawt mai a ni. Mipa naupang tan phei chuan midang nena han insual deuh rap rap changte kha a awm lo thei ṭhin si loa heng hunah hian kan rual ûte kan thlamuanpui hle ṭhin.

Vawiinah hian kan rual û te, kan nu leh pa te kan ram hruaitute hi ramin sum lamah dinhmun harsa a tawn mek laite hian kan thlamuan pui ve em le? A nih loh leh he kawvel finna kawngah ṭhangtharte lo sang zawkin innghahna tlakah upa zawkte lo ngai tawh lo zawk pawh ni ta tehreng se aia upa an zah theih nan hmanlai ang khan naupang zawkte entawn turin nungchangah te ṭawngkam hman kawngah te an fimkhur em? Zuin mi, nungchang ṭha bawk si lo chuan a fate bulah zu ṭhat lohzia sawi sawiin “pa ber ka nih angin min zah hle tur a ni” tiin in hrosa fo mah se a fate chuan an lo len hnuin a pa an hlauhna chu a lo reh tial tial a, a thil tih ang chu an entawn bakah mahni hringtu pa pawh zahna chang hre lo mai ni loin, an zu in chhanah pawh an puh bawk.

Hetiang chiah hi kan tunlai boruak chu a ni. Scholarship 10% duh vang ngawr ngawra mahni Chief Minister nawmnah taka au an ni lo a, Mizo upain “Ṭawngkam ṭhain sial a man” an tih laia ṭawngkam buluk deuh deuh ngaihthlak nuam lo zet mai "Kawng zawh mah ula, in zawh chhuak chuang lo ang, Scholarship vanga lehkha zir in ni lo" tia a lo ṭawng khum tak vangin zirlaiten an thungrul a ni ve mai a.

Dik tak chuan mi tihlungawi nan tih theih loh tur pui thil intiam pawh a ngai chuang lo a, ṭawngkam hawihhawm tak leh pangngai tak hmangin sawrkar sum harsat dante a sawi fiah hnuah pawh an thil ngiat phûtin kawng la zawh lui cheu pawh ni se kha ti tak khan mimal takin an au nawmnah ka ring lo.

He kawngzawh aṭang hian mipuiten rahbi thar kan kai emaw chu aw a tih theih. Mizote hi tihnuam tak hnam kan ni a, thil ṭha lo leh ṭangkai lo nia kan hriat, HSRP chungchangah te thil dangahte kan phun kan phun a, nimahse tuma’n bawhzuia sawrkarah complain thehlut takngial pawh kan awm lo a, kan in phun lungawi ve leh mai a, thuawi takin harsa tak chung pawhin sawrkar thu chu kan zawm leh mai ṭhin.

Keimahni Khua/ Veng hamṭhatna chauh kan ngaihtuah vangin ram hruaitute kan intlawn siak a, damlo pawh ni si lo kea kal thei reng kha an car mantoah pawh chuan phal loin tute khua emawni chuan hlangah te an han zawn vel kha a ni a, hengte avang hian ram hruaitua (leader) a chhiat a ṭhatah pawh mawhphur ngam tura duh taka kan thlante khan boss emaw an nih an inti a, kan chungah ṭawngkam ṭha pawh hman ṭulin an hre lo te pawh a ni mahna, kutdawh hnam kan lo nih tak hi. Kum hei leh chen ram lo kaihruai ve tawh tan chuan kutdawh hnama kan la inchhuah thei ṭawk hi chu a zahtlak mang e.

Engpawhnise tute mah hi in hmusit tur chuang kan awm lo a, Pathian mithmuhah leh India danpui hnuaiah chuan mi zawng zawng hi intluk tlang vek kan nih rualin Chief Minister ang chi te chu dinhmun sang tak a ni a, keini ang tan phei chuan dam chûng pawhin kan ni thei kher lo ang. Hetiang a nih vangin mi pangngai chunglam an ni hrim hrim a, an dinhmun avangin zah pawh an phû, a ṭawngkam khat lek pawh khua leh tui tan chuan damna tham a tling. Amaherawhchu, ram hruaitu lu berin chêtze kawngah te, ṭawngkam hman kawngah entawn tlaka a nun loh a, a dinhmun san vang ringawta zah a phût a nih chuan zahawm ni loin hlauhawm a ni ngei ang.

Vawiinah hian kan Officer liante hi an naute tan an zahawm nge an hlauhawm? Kohhran/ tlawmngai pawl hruaite, nu leh pa te, zirtirtute hi an zahawm nge an hlauhawm? Zahawmna hi CM nih vang te, nihna dinhmun san vang te, hausak vang te, zawhte upata upat vang ringawta hlawh chhuah chi a ni lo.

Eng mi pawh hna hnuaihnung ber thawk pawh nise rinawm, dik leh taima midangte zahthiam apiang chu mi zahawm a ni mai. Mi zah nih kan duh chuan keimahni’n kan zah hmasak phawt a ngai. Sap thufingin “Respect is for those who deserve it. Not for those who demand it” tih hi a la dik reng.