Written by
- Zoliansanga Tlau

Finna


"Finna chu lunghlu sen mi aiin a ṭha zawk si a; duhthusam theih thil zawng zawng pawh a hen zo a awm lo"–Thufingte 8:11

Finna, hriatna leh thiamnate hi inkhawp tlat anga ngaih theih ni si, mahse, danglama erawh nei si a nih hmel a. Hriatna leh thiamna neite hi an fing vek lo thei a. Mi fing kan tihte erawhin hriatna leh thiamna an nei châwk ṭhin ang. Thil hre em em, thiam thil pawh nei tam em em hi a fin loh theih avangin finna hi chu hriatna leh thiamna chung lam niin a lang. Thuhriltuah pawh, "Chakna aiin finna a ṭha zawk... finna chu indo hriamhrei aiin a ṭha zawk a," (9:16-18) a lo tih kha.

Hriatna leh thiamna nei lem loh pawhin finna a neih theih ang. Hetia kan sawi avang hian hriatna leh thiamna kan ngainêp tihna a ni chuang lo, finna chungchuanzia leh danglam dan kan tarlan duh vang zawk a ni. Bible paw'n, "Beih hmain ngun taka râl rel a ṭha, rem i hriat poh leh i chak ang," a tih kha.

"Mi fing leh fing lo tehna ṭha ber chu an thil tihah a ni" tia Napoleon Hill sawi ang khan, mi fingte chu an thil tih duh dan, tih dan phung, ṭawngkam leh chezia aṭangin a hriat theih ṭhin a nih hmel. Lal Solomona finna dila a ṭawngṭai khan, "...kei zawng naupang chhia mai ka ni a, thu haw lam leh kal lam pawh hi ka la hre lo va... i mite rorelsakna turin i chhiahhlawh hi hriatna thinlung pe ang che, a chhia leh a ṭha ka thliar hran theih nan..." (1 Lalte 3:7-9) tiin a dil a. Pathian chuan, "...finna leh hriatna thinlung ka pe a che..." (1 Lalte 3:12) tiin a hrilh a ni. Solomona ṭawngṭai thuchhamah hian thil pawimawh tak a sawi chu: thu haw lam leh kal lam, hriatna thinlung leh chhia leh ṭha thliarte a ni.

Solomona ṭawngṭai thu chham aṭang hian finna chu thu haw lam leh kal lam hriat, a chhia leh a ṭha thliar hran theihnate a ni kan ti thei ang. Zir sang tak tak, themthiamna chi hrang hrang neite hian thu haw lam leh kal lam an man lo thei a. Chutiangin a chhia leh a ṭha an thliar hrang thiam lo thei bawk. Hetiang mi hi mi fing kan ti thei lo mai thei.

MBBS leh MD zir chhuak leh sawrkarah pawh hna nei tawh, daktawr pakhat hian zu leh vaihlo (tobacco) ṭhat lohzia sawi reng chunga zu a in a, mei a zûk a, sahdah, khaini a hmuam reng bawk chuan mi fing kan tithei ang em le? A thil hriatte chu a tak ngeia a hman ṭangkai emaw, a zawm emaw chauhin mi fing kan tithei chauh mai thei. Hriatna chu a nei; mahse, a thil hriatte'n finna a pe bik lo a nih hi kan ti thei ang.

"Remhre finna chu mahni awm dan hriat hi a ni a, mi âte âtna erawh chu bumna a ni," (Thufingte 14:8) tiin Bible-ah kan hmu a. He thu thlawp zawng hian Chinese thufingah pawh, "To learn about others people is science, to learn to know yourself is intelligence," tih a awm. "Mahni ngaiha fing inti i hmu ṭhin em? Chu mi ai chuan mi âah beisei tur a tam zawk," (Thufingte 26:12) tih ang khan, Grik mifing Socrates-a chuan, "Mihring finna (human wisdom) chu mahni hriat lohna (ignorance) pawm ngamna (recognition) aṭangin a inṭan a ni," tiin a lo sawi tawh a. Indian philosopher Swami Vivekananda paw'n, "Realisation of the self is the path of wisdom," tiin a lo sawi bawk. Ni e, mahni thlen chin leh nihna inhriatna hian hmasawn zel tura min nawr kalin, mi â, mi mawl nia inhriatna aṭangin mi fing nihna kawng kan zawh thei dawn tihna a nih hmel.

Mihring hian kan nihna dik tak tarlang thei darthlalang kan mamawh ṭhin a. Kan mihringpuite hi kan darthlalang an ni thei a. Bible paw'n, "Tuia hmel ngai a lang angin, mihring thinlung chu mihringah a lang," (Thufingte 27:19) tia a lo sawi ang khan kan mihringpuite zingah pawh kan hmelmate hi kan darthlalang ṭha tak an ni thei a, kan chenpui, kan laichin hnai leh kan fate pawh hi an ni thei bawk ang.

Mahni inhriat chian a har tluk zetin kan darthlalang kan mihringpuite aṭanga kan nungchang dik tak hriat hi a lo har fu a ni ang. FB Meyer chuan, "Mahni inhriat chianna ṭha ber chu Pathian hriat chian a ni," tiin a sawi. A dik ang; finna nei tur pawhin Pathian kan mamawh a, "Lalpa ṭih hi finna bul a ni," (Thufingte 1 :7) tih a ni.

Mi fing chuan a hma hun a thlirin a ngaihtuah thiam tur a nih hmel, tin, a hma hun atan a lo inbuatsaih ṭhin bawk tur a ni ang. "Nang thatchhepa, fanghmir tih dante chhut la, fing rawh; anni chuan lal te, hotu te, roreltute nei lovin, nipuiah chaw an chhek khawm a, a seng hunin an ei turte an seng khawm ṭhin," (Thufingte 6:6-8) tih Bible-ah kan hmuh kha. Tunlai mite hian Myopia mit natna kan vei deuh vek ni tur a ni, hmun hnai hmu fiahin hmun hla kan hmu fiah lo fo mai. Nakina Isua bula kan awm hun turte ngaihtuah thleng lovin khawvel thil chauh ngaihtuahin kan hmanhlel a. Isua leh vanram tih vel chu kan hmu pha lo niin ka hre ṭhin. Hypermetropia mit natna kan mamawh niin ka hre fo–hmun hnai hmu fiah lovin hmun hla kan hmuh fiah a pawimawh. Hmun hnai ni lo, hla tak lo thlir lawk emaw, lo hmuh lawk emaw a pawimawh. Chu bakah, kan hma hun atana lo inbuatsaih chu mi fing zia a nih tih a chiang bawk.

Mi rilru leh thinlung hneh thiam riau an awm ṭhin a; hei hi a ṭha zawng leh a chhe zawngin a hman theih ang tih a chiang. Bible paw'n, "Mi fing chuan mi rilru a hneh ṭhin," tih kan hmu. Mi ṭhenkhatte hi chuan mi dang thunun nan tharum thawh an uar viau mai thei; thunun nana tianga vuak hun pawh a awm thei ang. Mahse, pawimawh ber chu kan thunun tura te, kan thunun dan system chuan an thinlung a thleng phak em, an thinlung a khawih em tih hi kan ngai pawimawh tur chu a ni ang. Mi fing chuan a ṭha zawngin mite thinlung a hneh ṭhin tih kan hriat reng a pawimawh. Chu bakah, mi fing chuan a thinur thu sawi chhuak zung zung ngai lo va; thununa a ngaisang bawk ṭhin.

Thuhriltuah chuan, "Finna a nasat poh leh buaina a tam a, hriatna a pun poh leh mangnganna a pung," (1:18) a ti ve thung. Tin, "Mi fing chuan a kalna a hria a, mi â chuan a hre lo va; mahse, khawrel thuhmun an zaa chungah a thleng tho tih ka hria," (Thuhriltu 2:14) a ti a. "Mi â ang bawkin mi fing pawh a thih turzia mai chu!" (Thuhriltu 2:16)-te a la ti ta deuh deuh. Ni e, "Nasa taka zir pawh hi tisa chauhna mai a ni" thei ang (Thuhriltu 12:12). Finna pawh hi khawvel atan chauh niin Thuhriltu ziaktu hian a hria a ni mai thei.

Eng nge maw finna hi a nih chiah le. Hebrai mite'n finna an sawi dawna an ṭawngkam bul hman 'Hakam' hian ‘awmze zau tak a nei thei a, kawng khatah chuan themthiamna, rorel thiamna, aisan leh mitdawivaih lam thiamna, verther leh remhria’ (Thuthlung Hlui Hrilhfiahna, vol 3. second Edition, 2021, p. 459) a huam thei a ni awm e.

Rev. Lalfakzuala chuan, "Hebrai ṭawngin finna tih chu 'hokmah' (a tawpa ‘h’ hi lam rik loh tur) tiin an sawi thung a. A awmzia chu, thiamna bik emaw theihna bik emaw tihna a ni thei ve ve a ni. He finna hokmah hian mihringte nunphung leh nun dan hriatna, thiamnate a kawk deuh ber awm e. Nun kawng dik zawh theih nana Pathian duh dan hriat leh zawm theihna chu finna tiin an sawi bawk a ni. Rilru finna leh zawm leh ngaihtuah thiamna mai ni lovin a taka tihhlawhtlin a kawk a ni," (Thuthlung Hlui Zirchianna, 2007, p. 477 & 478) tiin a ziak. 'Hokmah' tih hi Wikipedia-ah chuan 'Chokmah' tiin a inziak thung.

A chunga finna hrilhfiahna leh sawifiahna hrang hrang zinga pawimawh chu Pathian thu kan hriat te, thil ṭha kan hriatte kan nunpui em tih a ni. Chu thil kan tihhlawhtlin leh tihhlawhtlin loh danah kan fin leh fin loh a inngat bawk ang.

Eng pawh ni se, Jacoba'n, "Chung lam aṭanga finna lo chhuak erawh chu a tirin a thianghlim phawt a, chumi hnuah chuan inrem a duh a, a nunnem a, a tih a nuam a, zahngaihna leh rah ṭhain a khat a, thlei bik a nei lo va, a vervêk lo a ni," (3:17) a tih kha i hre reng ang u.


- Zoliansanga Tlau