Tunlaia sawhthing kan buaipui hi
Tunlai Mizoram politics boruakah chuan sawhthing chungchang hi a ni awm e. ZPM sorkarin sawhthing thar chhuah a chhiat a ṭhat dana zirin grade thliar hran ṭhain a hria a. Opposition lamin a grade siam hi mipui sawhthing chingtute tan ṭha lo turah an ngai a, inbeih phah nan an hmang chiam mai hi a zialo hle. Sawhthing chawh hun chu thlasik January leh February thlaah a la ni dawn chauh a. Tunah hi chuan a tak a la insiam ṭan mek chauh a la ni a, chanchin thara kan lo hriat dan chuan Mizoramah sawhthing hi chhungkua 25,000 velin an ching a, chhungkua 6,000 vel ta chu a tâm hriin a ei chhe mek a. Mizoram sorkar Horticulture Department-in control tumin nasa takin hma an la mek a ni tih te kan lo hria a. A tâm hriin a man tawh chu tun ang hunah control theih tak tak a ni lo a, sawhthing chingtute’n an tuar hle dawn a ni.
Sawhthing leh alu hi a tâm (blight) duh em em a, early blight leh late blight a tuar duh em em a. A tâm hman tawh chuan damdawiin han kap ngial mah ila a sawt mawh hle. A venna damdawi hi chu chi thum chi li lai a awm a, sawi lo mai ila. A pawimawh ber chu Mizoram hian sawhthing tam tak hrisel tak thar chhuak thei ila a pawimawh ber mai. Tun dinhmunah chuan a grade siam leh siam lohah buai rih lo phawt ila, sawhthing thar kan chawh hunah la ngaihtuah zawk ni se.
Kei pawhin kan khaw hlui Hmar Chaltlangah kum 1996-1997 vela ka chînna ṭhin ka pa huan hluiah kumin hian Hmar Chaltlang khuaa ka tute chhungkaw hnih ka tihtir a. Quintal 28 lai an ching a, a chi tur hi kg. ah Rs. 80-in ka lei a, a to hle. Sawhthing chi tur hi a chi atana kan zai hnuin a damdawiah kan chiah a, a hnuah a damdawi vek hian kan kap leh vek tawh a. September thla tawp lamah a vawi hnih nan kan kap leh ang; tun thleng hian Pathian zarah a la tâm lo a, a ṭhat zui zel kan beisei.
Kum 1964-1965, kum hnih chhung Upper Shillong Gram Sevak kan training-naah khan thlai tâm chungchang hi kan zir ngawrh hle mai a. Sawhthing tâm hi chu kan zir chiah lo va, alu titâmtu natna tho ang hi a nih avangin sawhthing kan chîn tur hi kan chîn hmaa damdawia lo chiah hi tihmâkmawh a ni. A grade siam chungchangah chuan grade hnih tala siam chu ṭulin ka hre khawp mai. Hman deuh laia Aizawl Bazarpuia sawhthing zuar reng ṭhin pa pakhat pawh khan a sawhthing zawrh kha quality thumah a ṭhen hrang ziah a, a quality sang ber chu ṭha tak a ni. A chhe ber nen chuan a man pawh a inthlau a, a ṭhen hrang diat diat kha tih awm tak a ni.
Kum 1997-a Zuangtui venga Mizoram sorkarin sawhthing kg. ah Rs. 5-a a lei khan sawhthing quality kha a inthlau hle mai a, chu bakah, a ṭhen a fai ṭha em em a, a ṭhen buara aṭanga an han bun chhuah khan a lo ṭawphnawk thei hle mai. Keini’n Hmar Chaltlangah kan thian fai uluk em em a, lei kai miah lo leh a zungte fai thei ang berin kan lo thian uluk a. Kuminah pawh hian a leitu phai lam mite pawm tlak zânin kan sawhthing hralh tur hi uluk ila a ṭha hle ang.
Kum 1997-1998-a Mizoram sawhthing leitu awm chhun Sundar Ali-a’n a lei zawh duh loh pawh kha Mizoram sawhthing pawh kha a ṭawphnawk a, lei a kai nasa a, kha vang kha a ni emaw ka hre lo. A rate lah chu kg. ah Rs. 5 chauh a ni chungin a lei zawh sen loh kan hriat ṭheuh angin hmun tam takah kawng kamah dah ṭawih a nih tâk nghêk nghûk kha. A ṭawih rimchhiat em avangin veng tam takah chuan kawnga kal tlang pawh hrehawm tak a nih kha. Tun ṭumah hi chuan Mizoram sorkar hian a leitu ni chiah lo mah se la, a strict em em a ngaiin ka ring.
Kum 30 dawn liam ta, 1997-a Congress sorkarin MAMCO kaltlanga sawhthing a lei khan Silchar vai pakhat Sundar Ali-a chauh kha lei phalna (permit) a pek avangin tu mahin phai lama sawhthing phurh thlak an theih loh avangin Sundar Ali-a man bithliah ang ang kha hralhna kan hmuh chhun a nih avangin sawhthing man kha a tlawm ta em em mai a ni. A hnu lam kum 1998 MNF a lo sorkar khan Mizoram thlai thar chi 138 zet kha nasa lehzualin phai lama phurh thlak khapna dan siam belh a lo ni ta zel a, Mizorama kut hnathawktute kan rethei tlawk tlawk ta a ni. Tuna ZPM sorkarin kan thlai thar chi hrang hrang pali a thlan chhuahte hi a man bithliah hauh lohin, a duh duh lei phalna pek a tum ringawt pawh hi a lawmawm em em a, a thawventhlak khawp mai. Hei mai hi duh tawk loin, a rate bithliah sa diamin buaipui a tum leh zel pawh hi lawmawm tak a ni.
Kum 1999 khan ka ṭhianpa Pu Rualzakhuma, IAS office-ah ka leng fo va, Mizorama thlai thar phai rama hralh chhuah khapna dan siamtu ber Minister hnuaia thawk a ni. Amah Pu Ruala kha, kha khapna dan pawi ti em em tu a ni. Ni khat chu a office-a ka len ṭumin, “Ngawi teh, Pu Lianhrim, he sorkar hnuaiah hian ka thawk thiam lo, ka thawk thei lo a ni, Delhi-ah ka kir leh mai dawn, Mizorama ka hun hi ka hmang zo lo mai ang,” a ti ta ringawt mai a ni. Pu Ruala hi kum 1959 aṭanga lo inhre tawh kan ni a, a office-ah hian ka leng fo va; thlai thar phur chhuah khapna dan an siam copy kha min pe ve nghe nghe. Kum 1994 leh 1999-a mite niin ka hria, ka file-ah ka dah reng ṭhin a, tunah chuan hun a lo rei ta a, ka kawl ta lo.
Tun ZPM sorkar, Pu Lalduhoma sorkarin kut hnathawktute hmakhua ngaia a thil tih mek hi Mizoram tan, kut hnathawktute tan kher lo pawh a lawmawm tak meuh meuh a ni.
- S. Lianhrima Hauhnar, Ph No: 8974267055