CORRUPTION DO CHUNGCHANGAH SYNOD A NGAWI THIN EM NI? (Tun hnaia Synod-in corruption dona chungchanga a thuchhuah bihchianna)
Mi tam tak chuan Mizoram kohhrante hi corruption haw vak lo, corruption pawh do ngam lo ni hian an hre deuh ṭhin a. Mi tam takin kohhran an sâwtna ber leh kohhran thlarau lam nun a chauh nachhan hi eiru leh thil dik lo tite’n inphen nan kohhran an hmang vangahte an ngai ṭhin. Khaw’nge tun ṭum chu Mizorama kohhran lian ber Synod-in eiruk a dona kawng hi inbihchiang teh ang.
Corruption dona chungchangah Synod a ngawi ṭhin rêng em?
Mizoram Synod hian kohhran pawna lama rawngbawlna khawtlang nun khawih thil lama hma latu tur Synod Social Front hi kum 1979 khan a din a. A awmzia chu, a din aṭanga kum 85 hnuah Synod chuan khawtlang lam hawia rawngbawlah ke a pên ve tak tak chauh a tih theih awm e. Social Front a din aṭanga kum thum hnu lek, kum 1982 khan ‘Corruption do kum’ atan a puang a. Heng hun lai vel hi a ni mai awm e, kohhran hruaitu pakhat thusawi lar deuh, “Corruption do chungchangah khatih laia Chief Minister kha kan hmu a, corrupt officer-te hrem turin kan ngen a. Ani chuan kan hrem apiang in lo phuar/thunun ve zel ngam ang em a ti a, kan zûzî ta deuh a,” tih a sawi, an sawi chhawn fo ṭhin hi.
Corruption an do aṭanga kum 24 hnu, kum 2006-ah ‘Corruption ṭhat lohzia inzirtir ni se’ tiin hmalak leh a ni a. Revival speaker-te nen ṭangkawpin ram pum huapin beihpui thlak a ni. Kum 16 a liam leh a, kum 2022-ah Synod inkhawmpuiah corruption do chungchanga hma la thar leh turin thu a titlu leh ta a ni.
Corruption hi tun kum 40 (1982-2022) chhung hian vawi thum do/inzirtir an titlu tihna a ni a. Heti khawpa sual lian leh kan buaipui em em mai, a ka kaw nazawngin an sawi ṭhin a, hma an la nasa tawk lo, an la zing tawk lo hi Synod hian corruption hi a haw tak tak lo, corruption chungchangah Synod a ngawi an tih pawh hi a mak hran lutuk lo. Synod lam hian theihtawpin hma kan la an ti a nih pawhin an member-te hian la nasa tawk hmuh hian kan hmu lo ni hian a lang a; ngaihtuah a tithui viau a ni.
Thil mak ve deuh chu Synod Social Front-in a tih tur, hmalakna tur point 15 an ziah chhuah zingah hian corruption dona lam hawi emaw, a demna lam hawi emaw telh a ni miah lo. He lam hawia hmalakna teuh deuh ber chu rinawmna inzirtirna lam (moral reforms) ni a. Hei pawh hian corruption dona lam a hawitir theih tho a lawm kan ti a ni chuan thuhran ni se. Chuvangin, kan khawtlang tan ṭhanmawhbâwk leh buaipuiawm ber pakhat corruption chungchanga Synod a ngawi anga an ngai ṭhin pawh hi a mak viau lo thei mai awm e.
Sual huat ngam loh – corruption
Tun hma aṭangin sual kan sawi hian Mizote zingah zu hi sual lian leh kan do ber emaw tih turin kohhran pawh hian zu a do uar viau mai. Zu chungchang hi pulpit sermon-ah pawh kan sawi tam a ni fo. Zu hian sual kaihhnawih a ngah em avang hian do a hlawh viau pawh hi a mak hran lo. Hetih rual hian, tun hma aṭang tawhin kohhran hi corruption chungchangah chuan a ngawi deuh tlat nia hriatna a lian viau mai. Eiru theite hi mi awm thei leh neinung deuh, kohhranah pawh tlatlum leh rawngbawltu thawh hlawk takte pawh an nih ṭhin avang hian kohhran hian corruption dona lama hmalakna hi a nei lian tawk lo anga ngaih theih a ni.
Tin, upa leh pastor zingah pawh hian pulpit sermon-a curruption dona lam sawi hi hriat tur a vâng viau mai. Revival speaker-te pawh hian an sawi tam ber chu a ni lovin a lang. Upa leh pastor-te hian an neih phu lova hausa pawh an be chhe ngam lova puhna pawh a lian viau ṭhin reng a ni. Zu zuar thawhlawm an pek kîr thute an sawi laiin, eiru pawisa erawh tun thleng hian pek kîr thâwm hriat tur a la awm lo. Zu zuar te, zu inte man an tawhin kohhran hian an thunun ṭhin a; eiru erawh thiam loh changa jail bang zût meuh pawh hian tun thleng hian thunun tâwk sawi tur an vâng viau (ka hre tlem pawh a ni mahna).
Kohhran hian corruption a do chuan thawhlawmte pawh a kiam deuh tura ngaihna chen a awm vete pawh a ni mai thei. Kohhran hian corruption hi a do lo tawp a ni lo va, mahse, thapui thawhin, tih tak takin a la ti tawk lova hriatna a lian viau a ni. Zu a do ang leh mipat hmeichhiatna a huat ang hi chuan corruption hi a haw lo deuh emaw ni dawn ni?
Corruption dona tak tak kan hawi dawn ta em ni?
Kum 2022-a Synod Inkhawmpui vawi 99-na, Khatla kohhrana neihah khan corruption do kawnga hmalakna tura rawtna hi Presbytery pariat aṭangin a lut a. Chu thurel bawhzuina atan chuan Synod Social Front pawhin booklet ‘Corruption i do ang u’ tih an siam tawhte pawh ennawn a tihlen belh a ni. Synod hian corruption chungchang hi a la thutak ta viau niin a lang a, Synod Social Front booklet tihlen mai duhtawk lovin, a ûm zuina lehkha a rawn siam leh ta ngat a ni.
He Synod thuchhuahah hian Synod hian sorkar lama ngenna thehluh tur te, KṬP, KPP leh kohhran hmeichhiate bakah, tualchhung kohhrante hmalak dan tur an ruahman thute tarlan a ni. Inzirtir uar tura inngenna maia duh tawk lovin, kut tling lova sum lak luh, sum thianghlim lo chu thawhlawma thawh tawh lo tura mipuite zirtir tur te, hlemhlêtna kawnga hming hliaute chu a theih chen chenah rawngbawlnaa hman lohte a rawn ti tel a ni.
He thuchhuah hi a tawi viau a, mahse, awmze thui tak a nei kan ti thei awm e. Tun hma lama Synod-in corruption leh hlemhletna a do dan nen a danglamna lian tak kan hmu thei a ni. Tun hmain corruption dona lam booklet an siam bak a hranpaa thuchhuah siama ûm zuina hi an nei ngai lo va. Thawhlawm chungchanga sum thianghlim hnâwl ngam tur leh hetiang lama inhnamhnawihte rawngbawlna kawnga hmang lo tura tihna pawh hi hetianga tak chianga sawina a awm ngai chiah lo ni ngei tur a ni. An booklet-ah chuan hetiang lam erawh support vak lohna erawh hmuh tur a awm ve bawk. A hranpa liau liaua thuchhuah hmanga ngenna siam ngat phei chu a hranin an la chhuah chiah lo a ni awm e. Hei hian tun hma lam aiin Synod hian corruption hi a la thutak a, beih tak takin a bei chho dawn emaw ni le tih theih a ni a; a lawmawm tak zet a ni.
Corruption dona kawng hi tualchhung kohhran hian thawhlawm kiam pawh hlau miah lovin tihlawhtling ngat se chuan kohhran hmelhmang hi chu a danglam dâwrh theih a rinawm tlat a ni. KṬP, KPP leh kohhran hmeichhia anga tih turte pawh uluk taka kalpui ngei ni thei se, kan ramah hian corruption leh thil dik lo hi a kiam sawtin a rinawm. Tunlaia social media lamah eng emaw boruak hrang hrang leh hetiang kawnga inpuhmawhna hrang hrang awm laia Synod thuchhuah a lo chhuak hi mipui hian thuchhuah hi an benkhawn phah viauin a rinawm bawk.
Tunlai khawvelah kohhran duhkhawp lohna, khawvel thil ngaihnatna (materialism) lama kal nasa ta anga puhmawhna karah kohhranin corruption leh hlemhletna an do hi thil ṭul tak, kohhran mipui te, kohhran ngaihsak vak lo thleng hian an ngaihven thil a ni. Social media-ah hmalaknate tarlan zung zung a nih tâk avang hian thuchhuah bawhzui kawngah pawh tun hma aiin awmzia a neih ngei a rinawm bawk. Rawngbawltu, upa leh pstor tam tak pawhin pulpit-ah huai takin he lam hawi sermon pawh an sawi ngeiin a rinawm. Hetianga corruption dona lam kohhran hian tih tak zeta a tih chhoh phawt chuan, mi tam tak rilruah chuan eiru chunga kohhrana inhmangte a titim ngei turah pawh ngai ila. Hei thuchhuah hi eiruk dona kawnga bung thar ṭha tak a ni kan ti thei awm e.
Mi tam tak chuan corruption kan sawi hian tute nge eiru a, tute eiru lo tih kan hre bawk si lo va, kan ti teh châwk a. A dik tak chuan khawtlang mite chu kan inhre chiang viau mai, mahni lak luh phu lova hausate chu kan hre vek a lawm le. Kan sum lak luh zat a thlip thlepin inhriatpui lo mah ila, an khawsak aṭangin eiru leh eiru lo hi chu kan hai lo. A rûka hausa thut hi chu thawhrimna piah leh dan piah lam hi a ni duh viau. Chung kawngah kohhran committee-te an duh fîr ngam leh ngam loh a thu a ni tawh mai. Kohhrana inhmang tak pawh ni se, neih phu lova hausa chu mawhphurhna lianah kan dah loh ngam a ṭul tihna a nih ber chu. Corruption hi kan do duh tak tak chuan tih dan tur leh thil tih theih nasa takin a awm ngei a ni.
A dik tak chuan kohhran hian corruption a do hian chân tur a nei viau lo. A nihna takah chuan sorkar sum eirute ngat phei chuan an eiruk hi thawhlawmah an thawh pawhin a rinawm lem loh. A chhan chu, sorkar hnathawk hian hlawhbi mumal nei sa thlap an ni a, an hlawh zat kan hriatsakte an ni a, eiru pawh ni se, an eiruk sum hi an thawh ngam a rinawm chiah loh. Tin, corruption dona avangin thawhlawmte hi a lo tlem phah deuh ta pawh ni se kan ui tur a ni lo vang. Kohhran thawhlawm thianghlim zawk hmanga hnathawh hi van lam hian nasa lehzualin mal a sawm ngeiin a rinawm zawk a ni. Chunglam hian a tam lam (quantity) aiin a takna (quality) lam a en zawk. Kohhrana inhmangte pawh eiru leh hlemhle tak chunga inhmangte nena infawmkem ṭeuh ai hian, tlem deuh rém râwm, ti tak takte hian rawngbawl se tun ai hian kohhran rawngbawlna pawh hi a nung zawkin a rinawm.
Corruption dona kawnga chân tur lian ber chu upa leh pastor-te thingpui inna a tlem phah deuh mai thei e, tih zawng a ni. Kohhranin mi thil neih kan chhawrte lah chu sawi tham tak tak a tling viau chuang lo va, an tel lo hian rawngbawlna kawng hi pakhat mah a sukuk phah lo ang. Corruption hi do ila, kan chân tur aiin kan hlawkpuina hi a tam zawkin a rinawm tlat a ni. Tun ai hian kohhran hian corruption hi do na ngat se la, kohhran hlutna hi a sang leh sawt ang a, mi tam takin kohhranah rinna an nghat leh ngam ang a, kohhran thlarau lam nun pawh a kâng sawt ang a, thlarau bo leh nun tuihâl zawkte pawhin kohhran hi an bêl leh zual ngei ang.
Chuvangin, Mizorama kan ṭhanmawhbâwk, khawtlang leh hnam hmelma, kan thlarau lam nun tichhetu corruption leh hlemhletna hi kohhran hian tun aia nasa hian do mawlh teh se. Hetia Synod-in corruption a dona hian rah ṭha chhuahin, kohhran dangte pawh hian eiruk dona kawngah nasa leh zualin ṭan lak ve phah se a va lawmawm dawn em.(Phek 7-ah zawm a ni)
- Dr. C. Lalengkima