Written by
- Lalngaihawma Khiangte
Beiseina Rûn

Kristian Chhungkua

Mizo inneih dân kan sawi ruala a themtleng tê zâwk chu inṭhen dân hi a ni. Mihring zia chu famkim lo a nih angin hma­ngaihna kawngah pawh hmangaih dân kan thiam lo fo a. Induat dân leh induhsak dân pawh kan zir thiam hleithei lo chu a nih hi.

Hnam dangte aṭang hian chhungkaw inhmangaih dân leh inenkawl dân zir tur tam tak kan nei. Midangte chu ṭha taka kan nuihpui bâwk bâwk theih laiin kan chhûngte erawh bak deuh hlakin kan bia a; mi kawppuite nêna kaldun kan hreh loh hle laiin kan kawppuite nêna kaldun erawh thih hreh takin kan hreh fo. Chhungkua hi khawvêla kan awm chhûnga a bul leh a tâwp a ni.

Mizo hnam dân leh Kristianna phuah pawlhin kan innei a, kan thutiam lâkna erawh Pathian leh Kohhranhote hmaah a ni thung. Chu thutiam chu khawtlângin min hriatpui a, ram dânin a pawm thlap a ni. Inneih aṭanga ni sawmthum chhûngin Marriage Registrar hnênah inneih certificate kohhranin a pêk chhuah kan thehlût ang a, Marriage Registrar chuan inneih certificate min lo pe chhuak ang. Chu chuan kan inneihna kha dân hnuaiah dik taka kalpui a ni tih a tichiang.

Mizo hnam dânah inṭhen dân hrang hrang a awm a, tunah phei chuan The Mizo Marriage, Divorce and Inheritance of Property Act, 2014 avangin inṭhen dân thar siam a ni a, hmeichhiate hamṭhatna eng emaw zât siamsak an ni ta. Hei hian hmeichhiate tihuangtau lo hrâm se ka ti hle.

Kristian hming inchhâl, biak in hawng meuha innei zîngah kum khat êm pawh inkawl hman loa inṭhen leh ta eng emaw zât an awm. Kan inneihna hlutzia leh Pathian hmaa kan thutiam nghehzia kan hre chiang lo pawh a ni mahna. Mihring induhna leh inngainatna ringawt hi chuan thla tam a daih ngai lo rêng a ni.

CKṬP rorel report 2015-in a târlan dânin kum 2014 chhûng khan biak ina innei tuak 1650 (40.57%) leh hmun danga innei tuak 2417 (59.42%) an awm. MṬKP rorel report 2015-in a târlan dânin kum 2014 chhûng khan dan puitlinga nupui pasal nei tuak 424 (57.06 %) leh dân te-a innei tuak 319 (42.9 %) an awm. Hêng bâkah hian kohhran hrang hranga innei eng emaw zât an awm bawk. tlangsam.blogspot.in târlan dânin Mizoram Compulsory Registration of Marriage Act, 2007 hman ṭan ni April 1, 2008 aṭanga April, 2014 thleng khân dân ang thlapa innei register zât chu 12,554 an tling a; Kristian 12,278, Buddhist 259, Hindu 17 an ni. Awareness ṭhat tâwk loh avangin innei record hi a la mumal vak lo a. A bîk takin Chakma awmna hmunah register an la tlêm hle niin Dy. Registrar General of Marriages chuan a sawi nia târlan a ni.

2005 khân United States-ah chuan inneihna ṭum maktaduai 2.2 a awm a, innei rate chu mihring 1000 zêlah 7.5 a ni. Inṭhen rate chu mihring 1000 zêlah 3.6 a ni. 2006 khân Canada-ah chuan inneihna ṭum 1,49,236 a awm a, 70,828 inṭhen an awm. Innei hmun thuma ṭhena hmun khat zêl chu kum 30 an inneih hmain an inṭhen leh a ni.

Lovetoknow.com târlan dânin khawvêl puma inṭhenna tam dân chu hetiang hi a ni:

• Lâm mite leh Choreographers - 43.05%

• Zu dawr nghâktute leh a hmuna mite - 39.43%

• Massage Therapists - 38.22%

• Pawisa khelh leh nuam tawlna hmuna mite - 34.66%

• Industry leh workship-a thawkte - 32.74%

• Athletes and Entertainers - 28.49%

• Thuziak mite - 15.92%

• Veterinarians - 11.04%

• Pilot - 10.96%

• Scientists - 8.79%

• Sakhaw rawngbawltute - 5.6%

• Optometrists (mit power check-tute) - 4%

• Military members - 3.7%

• Agricultural Engineers - 1.78%

Barna Group-in mi chi hrang hrang an kawmna leh interview an neihna aṭanga a lan dânin sakhaw hrang hranga nupa inṭhen dân tlangpui chu hetiang hi a ni:

• Protestant - 34%

• Muslim - 31%

• Jewish - 30%

• Catholic - 28%

• Hindu - 12.4 %

darndivorce.com târlan danin khawvêl puma inṭhenna tamna ramte chu:

• Sweden - 54.9 %

• United States - 54.8 %

• Belarus - 52.9 %

• India - 1.1 %

America rama inṭhen dân tlangpui chu:

• 11 % Puitling nupa inṭhen.

• 25 % Vawi khat tal nupui pasal ṭhen tawh.

• 34 % Kum 33-52 inkar inṭhen.

• 37 % Kum 53-72 inkar inṭhen.

• 18 % Kum 73 chin chunglam inṭhen.

InṬhenna tihtlêm:

• Sum leh paia intodelh hmasak hian inṭhenna 30% a tla hniam thei.

• Kum 25 chung lama nupui pasal i neih hian inṭhenna 24% a tla hniam thei.

• Nu leh pa lungawina nupui pasal neih hian inṭhenna 14% a tla hniam thei.

• Sakhuaa rinna nghah tlat hian inṭhenna 14% a tla hniam thei.

• Lehkha thiam hian inṭhenna 13% a tla hniam thei.

Times of India târlan dânin India ramah Mizoram chu nupa inṭhen leh awm hrang tamna ber hmun a ni a. Mipa nupui ṭhen zînga 4.8 % chuan nupui an nei tawh lo a, hmeichhe pasal ṭhen zînga 6.9 % chuan pasal an nei tawh lo. Hei hian a târlan chian êm êm chu kan Kristianna hian kan nupa nunah kawngro a su lo hle tihna a ni.

Kohhran Dân puitlinga inneih kan inzirtir nasa a, kohhran tinah ṭhalai pâwl hrang hrangten ṭan kan la a, hma pawh kan sâwn hle. Amaherawhchu, he inneihna dân hian kan nupa nun a khawih che pha ta meuh lo. Inneihah kan duhtâwk niin a lang a, a bul ṭanna chauh a ni zâwk si. Kristian chhungkaw dik tak din a, thih thlenga rinawma nupa kawp chawi ni tura kan intuai thar leh a ṭûl hle. Nupa counseling lâk nachang te pawh hriat a hun ta.

Kristian chhungkua, inṭhen leh mai mai tawh lo tur din tura Kohhranhote hmaa inneih duh tâwk mai loin Pathian hmaa innei kan ni tih hriat a pawimawh hle. Sakhaw dang betute mah heti khawpa an rinawm a, an inneihna a ngheh chuan Pathian nung betute inneih chu a nghet lehzual tur a ni. Pathianin inneihna hi a siam a, inṭhen tur chuan a chhan kha Pathian pawhin a pawm tlâka dik (valid) a ni tur a ni.

‘Kristian chhungkua’ tih hi a mawi a, a famkim a, a ropui a ni. He chhungkaw zahawmna leh ropuina tihmingchhiaa tihmêl mâwktu ni lo hrâm ang che. Mihring pawisawi mai kan ni lo a, Pathian pawisawi kan ni zâwk. Ram leh hnam, khawtlâng hmêl lanna ber chu chhungkua a ni si a.