Written by
- H Lalrinmawia

Ṭhangthar ram vak mi dawihzep

Kum 30 vel zet liam ta aṭang khan silai nena ram vak zingah ṭhian dun leh kalpui te, ramsa emaw intia inkap a, nunna hial chan ta hi an tam ta hle mai a, hemi kawngah hian sawrkar leh dan leh thupek kengkawhtu Magistrate leh Police-ten hmalakna an neih ka hre mai lo, engtinnge action an lak ka hre lo a, intipalhte inngaihdamna avanga thu­buaia lak loh thu erawh chu kan hre zeuh zeuh awm e.

Ka pianna Bungzung khaw ram, Tuipui ral, Sailo Lal, Laltawna Sailo tlang channa, a chhehvela ramsa chitin tamna, keipui pawh Jeep (motor) a luh theih hnua zan lama kawngpui vang tan zawnga mu/ bawk avanga Champhai aṭanga Bungzung khuaa Ration buhfai dah tur Jeep-in, keipui hnawh kian nana horn a pek rik ruai ruai ṭhinna ram hi, Sakei, Ramsial, Savawm, Keite, Sanghal, Sa-uak, Chinghnia, Sihhal, Sazuk, Saza, Sakhi leh Sanghar tamna ram a ni ṭhin. Ka pa hi ram vak mi, Biate leh Bungzung inkar Tuipui-ah fur ruahtui tam lai, tuipui a nut but but laia Sangha deng a, Sangha Kg khat tling lo hi chu “a len huna man atan” tia chhuah zel ṭhin mi a ni. Kan khaw kiangah Thlikva lui a awm a, chu’ngah te chuan Tuipui lama a kal loh chuan sangha a deng ṭhin.

Tin, Thang kam leh ramvah a uar a, kan sumhmunah hian sa chi hrang hrang lu a intar ṭhut ṭhin. Heng hun laia a ṭhiante nena an ti ti ka ngaihthlak aṭanga ka hriat, ka rilrua la awm reng chu, “Sa lu hmu loin thal an thlah ngai lo” tih ṭawngkam hi a ni. 'Thal’ tih hi ‘Silai’ tihna, a awmzia chu “Sa taksa hmu mah ila, a lu hmuh hma loh chuan kah loh tur” tihna a ni ber mai.

Kum 4 vel liam ta khan Thingtlang khaw pakhatah ka zin a, pa pakhat, la naupang deuh hian a aia naupang zawk te hruaiin sanghal hnu, a hma nia a lo hmuh chu chang turin a sawm a, zingkarah an kal a, sanghal an va channa lamah a mi hruaite chu sa emaw tiin a kap a, a mi kah hmasak zawk malpui-ah kah sakin, a silaimu chu a tlang a, a hnunga mi khupah a fuh leh a. He thu hi zing chaw eikhamah kan hria a. Kei pek chuan ka zinna khuaa ka ṭhiante hnenah chuan, “A kaptu chu an hruaitupa a ni lawm ni? ava dawih zep ve. Ram vah chuan sa lu hmu loin pasalṭha-in thal an thlah ngai hlei nem. Hnimbuk che leh taksa bung hrang hmuh avanga a lu hmu loa silai hmet per thin hi chu mi dawihzep, ram vak tlak lo, zui leh hruai tlak loh, silai kawl tlak lo an ni” ka ti bawrh bawrh a.

Kum 1975 December, Kris­mas leh Kumthar inkarah kan khua leh Biate nena kan inkar tuipui-ah Sazuk changin pasalṭhate hnung zuiin ka thian pahnihte nen kan kal ve a, tlai ni tlak dawnah kan uifing hruai chuan kan sa chan chu tuipui lamah a rawn khalh thla a, keini thianho pawhin kan hmu reng a, lui kama a awm laiin Sazuk a ni tih chu chiang takin kan hre theuh a, mahse a lo changtu kan pasalthate chuan sa lu hmu loin kan khaw pasalthate hian sa an kap ngai lo a, an fimkhur em em a ni. Tuipuia a zuanthlak hnuin a nghawngah an kap ta a. Chutah chuan sa/ram sa a ni tih leh sazuk pui a ni tih a chiang. Kah loh palh hlauh vangin sa taksa hmu loin hmanlai kan pasalṭhate hian thal an thlah ngai lo.

Vawikhat chu ka pa’n a ram vak lo haw hian ka nu leh ka pu te hnenah “Vawiin chu ka ui hle mai, Zukchal ka hmu a, mahse a lu ka hmu thei tlat lo mai a, lui lama a chhukthla turah khan a taksa-in a lu a hliah deuh bawk si a, remchang dang a la awm em ang chu” a ti a ni. Tunlai kan ram vak mite chu nise, a mawngtamah an kap hram pekin a nia ka rin!

Thingtlangah chuan Sial, Lawi, Bawng leh ran vulh dangte hi huangah khung an ni meuh lo a, inhnuaiah te an riak a, khaw daiah te, tualah te riakin. Bawng, Sial leh Lawi phei chu ramhnuaiah an tla ṭhin. Mihring chu sawi loh, mi ran vulh kah sak palh pawh an hlau hle ṭhin. Chuvangin an lu-ah eng sa nge a nih tih finfiah phawt lo chuan, pasalṭha ramvak leh ram vak miin thal an thlah ngai lo tih ṭhangthar, ram vak ṭhinte hian lo hre ve teh u, in dawihzep e-mai! Mihring nunna hi Pathian pek a ni, thlarau bo tur pakhat pawh chhan chhuak lo hian ‘ka ramva chal e’ tiin, silai ken avanga huai ta ber emaw intiin, a saseha dawihzep vangin mahni mihring pui te nunna hial kan in lak sak ta zeuh zeuh mai hi chu a pawi takzet a ni.

Hetiang mi hi chu silai kawl tlak in ni lo, VC-in action an la ngam lo a nih pawhin dan leh thupek kengkawhtute hi chuan an silai hi chhuhsak mai se - tih hi ka ngaihdan a ni. Mi dawihzep bula ramvah chu sa hrâng ai pawhin an hlauhawm zawk.

Kan ramah ram sa a tlem a, sakhi huk ri hriat tur pawh a vang ta hle mai. Sanghal hian kan buh leh bal min tihchhiat sak a, Sakei leh Keite-in kan Bawng, Lawi, Sial leh Vawk min eisak a, sanghal, chinghnia, sihal leh kelral ten Ar leh Kel min ei sak bawk ṭhin. Kan naupan lai chuan inhnuai ami pawh sakeiin vawk a rawn la ngam a, “Sa a tla e” tiin an au a, chutiang hunah chuan meichher chhit tur hi in tin deuh thaw hian heng hun atan tel 2/3 hi kan nei ṭhin. Inleng tlangval hoin thukah meichher an thawlh sawt sawt a, silai neiin silai an lek chhuak a, an umin an chhuhsak ṭhin. Tunlai kan sa kah tum, mahni ram vahpuite kap ṭhinho hi khang hun lai khan awm ve se, silai nen pawh a hmatawngah an kal ngam lo ang, an dawihzep e-mai. Meichher keng ngei pawh ‘sa emaw ka ti a’ tiin an thal tawp duh hialin ania ka rin.

Engpawhnise, mahni ram vahpui te, ṭhiante kap duh khawpa ram vah ching hi thuneituten an silai laksak a, an licence tihtawp sak a, inngaihdamna pawh lo nei se, hremna pek hrim hrim a ṭha. Tin, khawtlang pawhin heng mi dawihzep lutuk hi chu ram vah tir tawh lo tura khap te pawh a ṭha lawm ni, chutiang a nih loh pawhin, Silaia ram vak kher lo hian, thang kam te in zirtirin, V.C-ten an ram chhungah silai nena ram vah hi khap vek se, thang kam chauh phal ta se ṭha berin ka hria. Kan nunna hi a hlu si a.