Hmangaihtu nei lo Mizoram kawngpui
Kum 2016 January thla khan Lalpa’n “I pianna ramah missionary turin kir tawh rawh” tia min kohna chu chhan a ṭul ta si a. Ram leh hnam damna tura chhiahhlawh hna thawk turin ka hna thawh lai – Bible College-a lecturer hna leh Global Community Church-a pastor hna leh England rama in leh lote chu kalsanin ka pianna Mizoramah pawnthuah telin ka rawn hawng a. Mizoram dung leh vang fangin, motor khalhin kum 8 dawn chu ka zin kual ve ta. Mizoram chhim leh hmar, chhak leh thlang khaw 100 vel ka tlawh ve tawh. Kum 30 chhung Mizoram pawnah awmin, India ram state pali (Assam, West Bengal, Delhi, Arunachal Pradesh) chhunga khaw pariatah kan awm tawh a. India ram pawnah USA-ah kum thum, UK-ah kum 11 chhung awmin, ram dang Australia leh Israel-te pawh ka lo tlawh ve tawh. Mizoram anga kawngpui chhiatna hi khawiah mah ka la hmu ngai lo.
Mizoram dung leh vang ka fannaah hian vawi tam tak chirhdiakah kan tâng a, ruahsur laia kawngpuia tuihawk luang dum dum kilometre khat dawn dawn hmuh tur a tam hle. Kawngsir tuihawk luanna mumal hmuh tur a tlem. Kan kawngpui neih ho hi alkatara-a luan (blacktopping) vawi khat tal chu tih tawh deuh vek a ni. Kawng tam tak alkatara luan hi a pan em avangin kawng khuar a tam ni lovin, kawng khuar lo lai a tlem zawk tih mai tur a ni. Car khân hniam deuh tan phei chuan inhrut theihna tur a tam hle, hmun tam tak phei chu car kal tlang thei lohnate a ni. Alkatara luan ve tawh, chhe leh tawha motor khalh hi a hreawmin thin hi a rim hlur thei a ni.
Kan kawngpui tuna lian deuh hlek siamte pawh hi a kual kawi em avangin motor khalh a hahthlakin fimkhur a ngai hle. Two lane-a siamte an nih avangin ram dangte tih dan ang chuan a rîn an han siam ve bawk a, a rîn ang hian tlan vek zel dawn ta ila, motor khalhtu tan a hlauhawm a, a chuangte tan pawh a hrehawm hle ang. Vaiho hian sum siam tam nan a zîm leh kawi thei ang berin min siamsak emaw tih mai tur a ni.
Tin kawng bak (chhak leh thlang)-te sam fai leh enkawl mumal loh a tam a, hmun ṭhenkhatah phei chuan thing zar leh hnimin kawng a rawn khuh tam tak a awm. Kuari lung lum hlauhawm tak tak leh kawng ko min mai thei tur, a danna engmah siam awm si lo a tam hle. Kawng thlang tlakna hlauhawm tak tak, daidanna engmah siam awm si lo hmuh tur a tam hle.
Kan khawpui ber Aizawl khaw chhung veng hrang hrang kawngte hi a tê em em a, vawi tam tak siam vek tawh ni mah se, a nih tur ang taka mam ṭha a awm lo a ni ber mai. Hei hian kan khawpui hmel pawh a tichhiain a tiṭawp hle. Thingtlang khaw chhung kawngte pawh a siamna sum leh pai kan dawn leh sen ral aṭanga chhûta a nih tur anga siam a awm chuang lo. Ka hmuh dan chuan kan kawngpui hian neitu leh hmangaihtu an nei lo ni berin ka hria.
Eng ngati nge heti tak maia kan kawngpuite hi an chhiat? Tu thiam loh nge? Engti anga siam ṭhat tur nge tih hi ngun taka kan zir loh chuan kawngpui ṭha hi engtikah mah kan nei dawn lo a ni. Ka mit ngeia Mizoram dung leh vang ka fan aṭanga kawngpui chhiatna chhan nia ka hriatte chu hengte hi a ni.
Kan kawngpuite hian neitu tak a nei lo
Kan ram kawngpui hi tu ta nge, tiin in zawt ta ila, sum siam nan chuan ka ta ti kan tam ang; a chhiat thuah chuan kei chu ka ni lo kan ti leh deuh vek mai awm e. Mipui, a hmangtu leh neitu dik takte pawh hian kan ta niin kan hre lo va, a chhiat pawhin kan siam turah kan dah lo hrim hrim a ni. A enkawltu ber chu Mizoram sawrkar a nih miau avangin kawngpui chhia chu sawrkar ding lai apiang kan mawhpuh ṭhin. Sawrkar chuan enkawltu bik department PWD leh kawngpui siamtu company-te a nei. Amaherawhchu, sawkar ding lai (party politician) an ni emaw, a enkawltu PWD leh company-te hian kawngpui siamna pawisa chu keipui sahauh tlat pawh ni se, ‘Kan ta a ni’ tiin hmangaih tak chuan an siamin an enkawl lo chu a ni phawt mai. Kawngpui hi mihring anga ṭawng thei ni se sum siam nana hmangtute hi ânchhia a lawh bawrh bawrh duh ngei ang. Neitu rilru lova thil enkawl chu a ṭha thei lo va, a tlo ngai lo. He hmangaihtu nei lo Mizoram kawngpuite hian ka chhungril nun hi a fan a, ka na ngawih ngawih a ni tawp mai.
Mawhphurtute rilru chhiat vang a ni
Kawngpui ṭha kan neih theih lohna chhan chu a siamtute leh mawhphurtute rilru chhiat vang a ni. Sual bul inṭanna chu rilruah a ni. Kan rilruah mipuite tana kawngpui ṭha siam duhna tak tak kan nei lo. Mi ram chuan pawisain kawngpui an siam a, keini chuan kawngpuiin pawisa kan siam. Kan kawngpui siam aiin kawngpui siam nana pawisa kan hlêpa kan thil siam leh neihte hi an tlo zawk.
Kawngpui siam nana mawhphurtu zawng zawng hian kawngpui ṭha tak siam leh neih aiin, pawisa engzat nge ka ei/hlep ang tih hi kan rilru a lian ber emaw tih tur a ni. Kawngpui manzang eitu zawng zawng (politician, department-a thawktu, company leh contractor)-te’n a ti ṭha an han ei zawh chuan mipuite chuan a ruhkawl bak chan tur kan nei lo ṭhin a nih hi. Hetiang rilru kan put chhung leh politics khelh (mahni hlawkna leh party mite duhsak) nana kawngpui kan hman chhung chuan kawngpui ṭha hi engtikah mah kan nei lo vang. Kawngpui hi a neitu dik tak hmangaihtu kutah a awm theihna tur rorelna ṭha kan neih hlan a va nghahhlelhawm em!
Kan kawngpuite hi tlo tura siam an ni lo
America rama kan awm ve lai khan kawngpui an siam dan leh a innghahna (foundation) an siam lai ka hmu a, United Kingdom-a kan awm chhung pawhin ka thil vei vete zinga mi a nih avangin an kawngpui siam te, a siamtute pawh ka thlir ve ṭhin. Kawngpui an siam dan te, a hmanrua leh a siamtute aṭangin an kawngpui chu tlo loh ngaihna a awm lo a ni tawp mai. Keini kawngpui siam dan te, a hmanrua leh a siamtute han en hian a tlo dawn lo a ni tih chu mi â nileng lo tan chuan hai chi a ni lo.
Chuvang chuan, kan kawngpui hi engati nge an tlo loh, tih chhanna chu tlo tura siam a ni lo tih hi a ni mai. Engati nge tlo tura an siam loh, tih chhanna chu:
(1) Kawngpui siamna tur pawisa eirutu an tam lutuk
(2) Kan hmanraw hman a ṭha tawk lo va, a tam tawk lo (3) Kan kawngpui siam dan (engineering work) a ṭha tawk lo
(4) Tui luankawr (side drain) siam a ṭha tawk lo va, a mumal lo
(5) Neitu rilru puin kawngpui an siam lo.
Duat taka enkawl zuitu/viltu an awm ṭha lo
Khawi ramah pawh kawngpui hian duat taka enkawltu, viltu an nei vek a, kan ramah pawh hian an awm ngei ngei tur chu a ni. India ram dan ding laiah chuan kawngpui enkawl dan mumal tak a awm. Kawngpui siamtute hian an kawngpui siam kha a chhiat pawhin mawhphurhna dan Defect Liability Period (DLP) kum 5 chhung an nei. Kawngpui lian highway ho phei hi chu Ministry of Road Transport and Highways chuan DLP hi kum 10 atan an pawtsei tawh a ni.
Chutiang chu dan mumal tak kan neih laiin, kan ram kawngpui siamtute chuan an siam zawh hian an duhtawk ta deuh vek emaw tih mai turin a chhe lai thawm ṭhat lam an ngaihsak vak lo a ni. DLP sumte kha a siamtute hian an fanghma no ei ta zel mai em ni ang? Kawngpui kan neihte hi dan ang thlapa enkawl zui ni se hetiang hian a chhe ngai lo vang. Furpui vawi nga chhung enkawl zuina tur pawisa dawngtute khan fûr khat pawh daih lovin an siam a, fahrah enkawltu nei lo ang maia an kalsan zelte chuan engtikah nge kawngpui ṭha chu kan neih ve tak ang?
Kawngpui ṭha nei tur chuan corruption zung–party politics kan bansan ang a, party sawrkar siam tawh lovin, Pathian lal ram sawrkar kan siam ang. Chu politics thianghlim chuan politician thianghlim, rorelna thianghlim leh rolreltu thianghlim siamin, kawngpui ṭha kan nei thei tawh ang. Pathian lal ram sawrkar chu Zo fate tan lamlian thianghlim a ni ang a, tlang chhipa khaw awm mi zawng zawng êntu tur a lo ni tawh ang.
- Rev. Dr. Zaichhawna Hlawndo