Written by
- Lalnghakmawia Khiangte
Chanmari West

Lu ruh hmunah Lal Isua'n Zu a hnawl

Kraws-a inkhenbeh hi Phoiniki mite hnen aṭangin Persian-hoin an la chhawng a, Persian hote hnen aṭang chuan Grik-hoin an la chhawng ve leh a ni. Chumi hnuah Carthage (North Africa)-a chengte’n an hmang ve ta bawk. Rom-ho hian Carthage aṭanga an lak chhawn nia ngaih a ni. Rom-ho chuan anmahni Rom khua leh tuite hrem nan kraws an hmang ngai lo a, ram leh hnam phat zawnga che te, indo laia tlanchhia an mante leh thil sual lian tham tite chu kraws-ah an khengbet ṭhin.

Kraws-a an khenbehte chu a tlangpuiin tualthat te, tuipuia suamhmang (pirates) te, suam­hmang pangngaite leh sawrkar laka helte an ni. Kraws-a inkhenbeh hi Rom-ho in misual an hrem nana an hman uar tak a ni. Hei hi a chhan nia lang chu; (i) nasa taka na intuartirna (excruciating pain) hmanrua a ni, (ii) thi mai thei loa inhremna leh hreawm intuar tirna a ni, (iii) hetiang hremna hian midang tan zir tur a pe, kraws-a khenbeh hlauh luatah kraws-a khenbeh khawp hiala sual tihna a veng hle bawk.

Lal Isua kha thiam loh chantir a nih takah chuan amah an khenbehna tur lam panin kraws puin an chhawm chhuak ta a. He a kraws kawng zawh hi ‘Via Dolorosa’ an ti a, chu chu Latin ṭawng niin ‘Lungngaihna Lamlian’ emaw ‘Tuarna Lamlian’ tihna emaw a ni mai awm e. Lal Isua an khenbehna hmun hi Bible-in a sawi danah chuan khawpui kiang, (Jn.19:20, Heb. 13:12) kawnga kalte pawhin an hmuh phakna (Mt. 27:39, Mk.15:21,29-30) hmun a ni a, chu hmun chu Bible chuan ‘Golgotha’ (Lu Ruh Hmun) a ti.

Lal Isua hun laia zin veivahna atana an hman tam ber chu mihring ke-a zin veivah leh ramsa chunga chuan a ni. Chuti a nih chuan Lal Isua hi tlangval hrisel ṭha tak leh chak tak a ni ngei ang. A chhan chu a rawngbawlnaah khan hmun hrang hrangah a vei kual nasa a, chung a veivahna te chuan a taksa a ti hrisel hle ang. Hrisel ṭha tak ni si kha reilote chhungin chak lohnain a lo khat zo ta. A ṭhiante/ zuitute phatsan a nih avangin a rilru a na hle ang. Tin, an man zan hian a mu ṭha lo hle ang tih a rin theih, chumi pahnih avang ringawt pawh chuan a chau tawh hle awm e. A tuk lawkah rorelna hmaah inlanin an vei kual nasa chhunzawm hle bawk a. Rorelna hmun hrang hranga an hruai kualna hi zirmite chuan mel hnih leh a chanve lai mai a ni e an ti a. Heng chhan pathumte avang hian vuak a tawrh hma ringawt pawh hian a chau hle ang.

Misual khenbeh turte hian kraws hi a kawkalhin an pu hran lo a, amaherawhchu kraws khamphei (crossbeam/ patibulum) hi an pu zawk ṭhin. Kraws ban phun tur zawk kha chu an khenbehna tur hmunah a lo awm ṭhin. Kraws khamphei put dan hi Mizo thing put dan pangngai ang a ni lo a, tukhum zawnah la pheiin ban (arm) lehlam lehlam chu thingah chuan an ṭawn bet ṭhin. Isua kraws pu lai lem lemziak thiamte’n an ziakah hian kraws pum pui pu angin an ziak ṭhin. Hetiang hi kraws an inputtir dan a ni lo. He kraws khamphei an put hi pound 75 aṭanga 125-a (kg 34 aṭanga 57) rit a ni tlangpui. Kraws-a khenbeh turten anmahni kraws an put hi tihdan phung a ni. Rorelna hmun aṭanga Lal Isua an khenbehna tur kraws kawng hi meter 600-650 vel a ni a. Lal Isua kraws khamphei (patibulum) put hi a sei zawng chu feet 5-6 (1.5 - 1.8 metres) a ni a, kg 35-57 inkar vel a ni ang.

Rorelnaah thiam loh chantir a ni a, amah an khenbehna tur thing chu a pu bawk a, hrisel ṭha tak ni ṭhin kha an vuakna avang leh tihduhdahna a hmachhawn zawng zawng avangin a kal ngil thei ta hauh lo mai. A tlu fo a, a kraws khamphei put nena a tluk khan a hmai a sawh duh mai awm mang e. Zirmite chuan khatia a tluk khan a awmah hliam (blunt chest trauma) a tuar ang a, a lung lam pawhin harsatna (contused heart) a tawk ngei ang an ti. Chauin a tlu a, Rom sipai hoten an khawngaih vang nge, amah an khenbeh chak tawh luatah North Africa lam mi, Kurini khuaa Simona chu Lal Isua chhawk turin an ti a. Tichuan, Lal Isua chuan chu zinkawng meter 650 emaw chauh, a hrisel ṭhat laia rei lo tea a thlen maina tur chu harsa takin a zawh chhuak a ni.

Lu ruh hmun chu an thleng ta a. An vuakna te avangin Lal Isua khan nasa takin thisen a hloh a, chumi avang chuan a taksa khan tui lampang a mamawh hle awm e. Hetianga thil tui lam (liquid) a mamawh hle lai hian Lal Isua kha zu an pe a. Judate zingah hnam dang chin ve loh hmeichheho, a bikin mi ṭha nuten (wealthy women) an chin bik thil a awm a, thi mai tura na tuar nia an hriatte hnenah zu an pe ṭhin. Kraws a thi turte na tuar chhawk nan uain leh damdawi dang, beraw te, murra leh thil dang chawhpawlh pek an ching. Thufingte 31:6-7 “Boral dawn tepte chu rakzu pe ula, mi lungngai chu uain pe rawh u. In sela, a pachhiatna chu theihnghilh sela, A hreawmzia hre reng lo rawh se” tih behchhanin. (Heta uain a tih hi Hebrai ṭawngin yayin, Gen 9:21-a Nova’n a ruihpui ang kha a ni a, ‘rakzu’ a tih hi Hebrai ṭawngin shekar a ni a, chu chu Mizo Bible-ah zupui leh zu tih a ni. Deut 14:26, Isaia 24:9b, yayin leh shekar an hmanna kha thil hrang aiin thil thuhmun sawi dan hranga sawina niin a lang).

Uain ngau ngau pawh ruihpui theih a nih laiin he uain hi damdawi telh, (drugged wine i.e. mixed with myrhh and gall), na chhawk thei (pain-killing drug, NJBC) a ni tlat. Tunlaia zu zawrh duhtuten an ṭawngkam hman lar ‘zu ṭha’ an tih fo ang hi ni zawk se a inhmeh tiu teu hle ang. Zu ṭha tak chu a ni mai lo maw? Isua pawh kha chutiang chu an pe a; mahse a in duh lo.

Chanchinṭha bu li aṭangin Lal Isua zu an pek chungchang Matthaia leh Marka chiahin an sawi a. (Matthaia 27:34, Marka 15:23). Matthaia 27:34-a hman ṭawngkam ‘englo kha’ a tih hi Greek ṭawng choles aṭanga lo kal ‘thil kha’ (bitter) niin he thil kha hi mi ti rui thei (narcotic) leh a chang phei chuan thihna hial thlen thei (poisonous) a ni. Matthaia 27:34-a ‘englo kha’ a tihin a sawi ni ta chu ruihtheih thil, natna chhawk thei a ni, chu chu Lal Isua hnena an pek uain-ah chuan an telh a. Kum zabi pakhatnaa Rom sipai physician, thlai chi hrang 600 chanchin leh damdawi chi hrang 1000 zet zirchiangtu Dioscorides Pedanius an uluk taka a zirchian pawhin he zu-a an telh hian natna chhawk zangkhai theihna leh ruih theihna (narcotic content) a keng tel ngei a ni a ti (Materia Medica I.lxiv.3). He zu, Lal Isua intir an tum hi, a hun hmasa lama Kana khua inneihnaa a tihpun, Juda-te ruai chaw uain (meal item) nen ngaihpawlh chi niin a lang lo.

Lal Isua kha mihring famkim a nih avangin tui a hal hle ang. Tin, thisen nasa taka a hloh avang pawhin thil tui lam (liquid) a mamawh hle ang. Zir mite chuan heta zu an pek hian a taksa na a chhawk ang a, a dang ro lutuk a chhawk bawk ang a, chu mai ni loin krawsa an khenbehna, a kut leh ke, kilhna thirkhena an kilhna tur kha na lutuk loin a tuar thei ang an ti. Amaherawhchu, Lal Isua chuan Lu Ruh Hmuna zu an pek chu in mi a ni lo tih a hriat avangin a taksa chak lo chung pawhin a hnawl a, rui chunga na tuar lutuk lo a thih ai chuan, kraws nunrawnnaa inhlan pumhlum a thlang ta zawk a ni.

Good Friday kan thleng leh tawh a, Kalvari tlangah Lal Isuan zu a hnawl tih hi zir tham a tling hle mai. MLPC Act hman a lo nih tak avangin zu la in ngai hauh loten in kan chak thei mai thei. State dangah chuan ṭawng tualleng ṭhalai ṭhenkhatte zingah hman uar tak a awm a, chu chu ‘dawr mawi’ tih a ni a. Dawr mawi an tih chu ‘wine shop’ hi a ni. Chung wine shop-ah chuan zu bur mawi tak tak a intlar ṭhut ang a, tleirawl duhawm tak takte pawhin tem chhin kan chak ngei ang. Bar-ah te pawh changkanna pakhata ngaiin luh chak tak takte pawh kan awm ngei ang. Amaherawhchu, Lal Isua chuan zu ina na lutuk lo leh nuamsa deuh zawka awm ai chuan hreawm tuar a thlang a. Chhandamna famkim thawk tura a hna a hlenchhuahna hmun, keini tana hun pawimawh vawrtawpah hian, Lal Isua chuan ama duh thu ngeiin zu a hnawl fithla ṭhak a ni. He a zu hnawl chungchang hi tleirawl, ṭhalaite leh nu leh pa leh mi zawng zawng tan zu zuar sawrkar kan hrawn mek lai hian entawntlak a la ni reng e.

Kan sawrkar hrawn mek chuan zu hnawl loin in lo thei lo tlemte te hma ngaiin MLPC Act chu a kengkawh ṭan ta a. MLTP Act hman a nih laia a hlawhtlin lohna lam ni awma lang, uluk taka zu zawrh duhtuten an thlir ang khan MLPC Act leh a kentel thil, dan lama an hmachhuan thil chi hrang hrangte hi a hlawhtling em? Enforcement lamah sawrkar a khauh em? Zu rui chu an man tak tak em? Breath analyser te chu a ṭangkai takzet em? Eng ang taka nasain nge kan khawtlang a nghawng? Zu ruih an phal loh te chu a hlawhtling em? Kum 18 hnuai lamten an in lo takzet em? Danin zu avanga thil tisualte man a phut hunah mi retheite chauh an man mai lo ang maw? Thiltithei leh thuneitu fate chu an man ngam leh lo mai ang a? tih te leh a dangte pawh chik takin kan lo thlir reng e.