Titi lâr leh kan mamawh hrang hrang
Ram tihmasawn tur leh dikna leh rinawmna nena hna engkim thawk thei tur chuan rilru lam chher dik hmasak hi a ṭul a ni tih hi tu hnial rual a ni awm lo ve. Thil dang leh kawng dangah ṭan han la viau ṭhin mah ila, kan rilru ber hi a dik tlat si loh chuan thil ṭha a thleng thei lo va, hmasawnna ke a bai ṭhin. Tunlai kan ram titi lar point hrang hrang leh kan mamamwh te, a thlirna tawi tê tê i han hâwl kual vel teh ang.
Zingkar aṭanga hna thawk thei
Mizoramin a mamawh lian tak chu zing kara aṭanga hna thawk thei mihring a ni. Nula leh tlangval, nu leh pa zingah zing kar pumpui mut nan ringawta hmang lo, hna thawh nana hman nachang hria kan awm a ngai. Chumi chu sawi tama inzirtir tam a ngai. Sikulah te, biak inahte kan sawi tam a ngai. Ram hmasawnna tur ruahmanna ṭha chu kan mamawh teh meuh mai a, chu ruahmanna tipuitlingtu tur, a tak ngeia hna thawk thei mihring kan mamawh si a ni.
Ruahtui dah khawlna
Mizoramah fûr hun chhung a rei thei hle. Fûr chhungin ruah tam taka sûr ṭhin. Van ruah tui thianghlim tam tak kha a dah khawlna kan nei loh avangin a luang ral mai mai ṭhin. Ṭhâlah tui a har sa em em a, hei hi hriain mi thiamte chuan fûr ruah tui dah khawl a ṭhatzia an tlangaupui ṭhin a nih hi. Mahse, a buaithlakna lai chu, a dah khawlna siam dan tur tak kha mi tam tak hian tih ngaihna kan hre lo a ni. Chutiang tui dah khawlna siam tur chuan pawisa kan nei daih lo thei a, a hmunhma tur kan nei remchang lo thei bawk. Chuvangin, ruahtui dah khawl dan hi a tih dan tur, a tak taka inkhawhhmuh a ṭul hle mai.
Thing phun uar tur
Mi ṭhahnemngaite’n nasa takin an sawi a, a dik a ni. Thing leh mau hi kan tihchereu zel chuan tuihnâ a tlem phah a, tui lamah harsatna namenlo kan tawk thei. Chu bakah, thing leh mau tihchereu nasat chuan sik leh sa thlengin a nghawng a, khua a lum zual a, nungcha leh ramsate thlengin nasa takin an tuar ṭhin. Chuvangin, thing phun uar a ṭul kan ti hle. Mahse, tuna kan thing phun dan tlangpui, motor kawngpui kama inhnaih tê têa tlar zui mai hi a ṭha tho nâin, thing phunna tur hmun bik, ngawpuia siam tur ram bik (mual bik) thlan chhuah ni se, chu hmunah chuan thing chi hrang hrang phun ṭhin ni se, a humhalh zuitu pawh inruat ṭhin ni se, a ṭha zawk awm mang e.
Pian pun a ngai
Mizoramah nau piang an tlem chhoh zel avangin, mihring kan lo tam zawk nan nau piang tipung tura ṭan lak a ngaihzia mi thiamte’n an sawi ṭhin a, a dik tih kan hria e. A buaithlakna lai chu, eng tin nge nau piang kan lo tam zawk theih dan tur leh kan pian pun dan tura chu tih lai hi a ni a; kawh chat theih a ni meuh lo tlat mai. Fa nei tam tura inzirtir hi a ṭha a, kan inzirtir zel ang. Mahse, mi nawlpui hian fa neih tam hi kan tum lo niin a lang. A chhan hrang hrang a awm thei ang. Fa ngah tan châwm a harsa deuh a ni mai thei. Ei leh bar dap dan leh eizawnna lamte hi tun aiin awlsam zawk se la chuan miin fa neih tam an hreh lo mai thei. Chumi rualin, fate sikul kalna tur, ṭha si, man tlawm si a awm ṭeuh a ngai bawk ang. Damdawi lama kan inenkawlna leh kan sensote pawh tihtlema tihziaawm dan awm se, miin fa ngah an hreh lo deuh mai thei.
Nula leh tlangval senior-te hnenah ‘nupui pasal nei rawh’ ti ringawt ṭhin mah ila, a neitu turin an duh si loh chuan buaithlak tak a ni. Kan nula tam tak hian pasal neih an peih lo a ni ve thei. Mipa neih tlak an tam lo a ni mai thei. Pasal nei buangbar kual kawi vel lova fa nei erawh chu an duh mai thei e. Chu erawh chu kohhran duh zawng a ni si lo. Pian pun hi harsa chhuk chho ang reng tak a ni.
Ruihhlo tihrêm thu
Tuna kan kal dan pung han thlir hian, ruihhlo hi dan kan tum a, man rêm kan tum a, kan thei rih si lo a ang hle. Ruihhlo hi thil ṭha lo a ni a, do tur a ni a, tihrêm pawh tum tur a ni. Amaherawhchu, a harsa hle tih kan hria. Chuvangin, ruihhlo zawk va do vak vaka tihrêm tum ai mahin, ruihhlo ti ṭhin mihringte hi mana hrem zawk ni se, a dona kawnga tha thlah chuang lovin a sâwt zawk mah mai thei. Khawlaiah leh puipunnaah ualau tak leh zalen takin an rui ngam a, a ruihhlo chauh dova a ruitute do si loh hi a intuhâ lo. A rui ṭhinte pawh kan do tel tho mai thei a, mahse, nasa lehzuala ṭan lak a ngai a nih hi.
Hna dilna leh exam
Mizoramah ṭhalai hna nei lo sang tam takin hna ruak dil tur a awm chuan a sang tel, sing telin an dil ruih ruih ṭhin. Hna dilna (application form) hi Aizawl khawpuiah chauh thehluh theih a nih chuan Mizoram hmun danga awmte tan a buaithlak a, harsatna tam tak a siam ṭhin. Chutiang bawkin, district 11 lai kan awm ve ta a, heng distirict headquarters-ah ṭheuh hian exam centre awm thei ṭhin se, mi tam tak tan hna zawn a awlsam sawt ang. Hei hi thil tihhlawhtlin mai theih ni pawhin a lang a, department ṭhenkhat chuan mipui tana awlsamna tur thil ṭha zawk an zawn laiin, department ṭhenkhat hian Aizawl bak an ngaihtuah lo niin a lang. Lei min, kawng chhiate a lo awm a, a hun taka kal theih lohte a ni fo tih hi hriatsak ve lul tawh teh se.
Dan ṭha tak bawhzui loh
Mizorama kan harsatna lian tak ni ṭhin pakhat chu, dan ṭha tak tak kan siam a, a tihlawhtling turin kan bawhzui ṭha leh si lo hi a ni ṭhin. A bawhzuitu tur mihring leh khawl lamah kan pachhe rih deuh a nih pawhin, UT aṭangin kum 50 a liam tawh a, tih dan thar ṭha zawk chu kan mamawh tawh a ni.
Aikal leh sawhthing
Tunlai Mizoramah chuan aikal lak chungchang leh sawhthing chungchang hi a lar ber awm e. High school, middle school leh primary school-te tana casual teacher lak rûnpui pawh a lar fu bawk. Aikal lak hi a ṭha lo va, a dik lo va, kan hria e. Tihreh kan tum tur a ni a, ṭan pawh kan la tur a ni, a dik reng. Mahse, ram pumpui hmasawnna lam han thlir ila, aikal lak tihreh hi a tlar hmasa bera ṭhu tur a ni ang em? A aia pawimawh zawk a awm thei ang em? Sawhthing pawh a pawimawh ngei chhap e. Kan rama kut hnathawktute hun rei tak lei rem rap pha tawh lote hian lei rem rap ve tawh ngei se tih hi kan ṭawngṭaina leh mi tam takin ZPM an vote chhan a ni. Zirna (education) chungchang pawh, a ki dikah, felfai taka a kal chhoh zel hun nghakhlel takin kan thlir reng a ni.
Tlipna
Thil dang zawng zawng hi a pawimawh lo tihna ni lovin, a lo chhuahna bulpui chu mihring rilru a nih miau avangin rilru lam chher dik hi a pawimawh hmasa niin a lang. Zoram thar siam turin hemi kawngah hian sawrkar hian rusum han thlak ulh ulh mai teh se.
- Ṭhuamtea Khawlhring, Lunglei