Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

HMUN PAWIMAWH ATAN NISE

Aizawl khawpuiah hian hmun pawimawh tak tak a awm a, building ropui leh hmuhnawm tak takte pawh a awm ṭeuh ta mai. A lawmawm em em a ni. Chutih rualin heng hmun pawimawh leh hmuhnawm tak takte hi tunhnaia kan din leh buatsaihte an nih hlawm avangin a hlutna leh kan ngaih pawimawh dan a pawnlan deuhna a awm maithei. 

Kan Sorkar hmun pawimawh ber New Secretariat Complex kan tihte pawh hi tunhnai maia kan neih a ni a, Berawtlang te, Hmuifangtlang te, Reiektlang leh Thenzawl Golf Course te leh hmun dang dangte pawh ram tana hlu tak tak kan nei a, nimahsela hengte hi khuanu duan ang ni tawh loin kan tidanglam nasa tawh em em a, a hlutna a bo deuh em? Ṭhasiama seno neihna hmun ngei pawh step kan han siam ngawt mai a, a uihawm viau asin. 

Kan ram zimteah hian ram dang mite leh keimahni, a chhunga cheng ngeite tlawh tham hmun pawimawh leh hmun hlu hi kan ngah lo em a, kan neih chhun heng; kan pi leh pute aṭang tawha hmun pawimawh bikte hi chu kan sorkar lam 
aṭang te hian humhalh a venhim zel nisela a duhawm a ni. Chutihrualin a originality bo lo zawngin chei ila, chu chuan a hlutna a ti sang zawk ngei ang. ‘Aizawl’ hming put chhan ber pawh a hmun hma kan zuah tam hleih thei loh avangin thangtharte leh ram dang mite tan thlir tham a ni lo tlat. 

Hetih laiin Aizawl khawpuia Children Park (Aizawl Club Park ni ta) kan tih ber lah nasa takin kan chei tak ang chuai a, tunhma lam thil, a bikin kan Mizo history atana thil hlu tak takte hi ngaih hlut nachang kan hriat a pawimawh ngawt mai. Sorkar lamin Museum an buatsaihah erawh kan pi leh pute aṭang tawha thil hlu tak tak chu a awm ngei mai a, chungte erawh lak sawn theih (removable) leh a lem a ziakte chauh an ni a. 

Aizawl khawpui laili takah Assam Rifle Battalion hmun a awm a, he hmun hi kum 1870 a awm tawh an ni awm e. Khatla leh Zodinah hmun an nei a, Zodin ami phei hi chu quarter guard anga an neih a ni. 

Tichuan Zoramah buaina a thlen pawh khan he quarter guard-ah hian kan Mizo sipaite kha rethei takin rei tak tak an khung khawm ṭhin. A hre chiangte chuan thihna tawkte pawh an awmin an sawi bawk. Thihna a thlen leh thlen loh hi chiang chiah lo mah ila rethei taka sawisak leh tihduhdah erawh kan hnam sipaite chuan an tawk ngei. He hmun hi hmun pawimawh tak a ni a, tunah Assam Rifle te chu official lam aṭang chuan May 31, 2019 aṭang khan Zokhawsang lama insawn tawh tur a tih an ni lehnghal a, heti a nih phei chuan he hmun hi Zofate hian kan hlut lehzual a ṭha ngawt ang. 

Keini ṭhangthar zawkte chuan mumalin kan hnam sipaite leh kan Mizopuite lo tawrhnate kha kan hre kher lo ang. Rual u zawk leh chinchang hre zawkte’n an ziahte kan lo hmu ve chauh ang a ni mai a, chung kan hmuh aṭanga sawi hmaih theih hauh loh hmun pawimawh chu helai Assam Rifle Quarter Guard hmun hi a ni. He hmun hi sawi tawh angin India sipaite’n rambuai hma daih aṭang tawha an luah a nih avangin mi nazawng tan phei chuan tlawh a rem loin an veng uluk em em reng a nih hi. He hmun hi hmun  pawimawh tak a nih piahlamah he hmun a awm Laipui hian chanchin ngaihnawm tak a neih vang tak te hian kan ṭhangthar zelte tan he hmun hi ngaihhlut lehzual a ṭha ngei ang. 

Khawvel Indona lam sawi a sawi hmaih theih hauh lo tur chu ‘The Battle of Waterloo’ hi a ni. Ṭhenkhatte phei chuan kha Indona kha 19th Century a Indona ropui leh hnehna ropui ber ti te in an sawi bawk. Kha Indona kha a tawi zawnga sawi chuan Belgium hmuna June 18, 1815 a British leh Prussians in Napoleon Bonaparte an hnehna a ni. He Indona hmunah hian an hmanraw ṭangkai tak pakhat chu Laipui hi a ni. Heta an hman hi tun hnu thleng pawhin ‘Waterloo Cannon’ an ti kher ṭhin. Chu chu kan sawi tak Aizawla Assam Rifle Quarter Guard hmuna an dah hi a ni. 

Internet leh lehkhabu lamah he Waterloo Canon hi a chanchin ka zawng chiam na in ka duhkhawp ka hmu mai lo a, kei aia hre zawkte la sawi atan dah mai ila. Pu JV. Hluna te hoin Tuensang, Nagaland aṭanga Laipui (Waterloo Cannon) la let leh tura an beihna te kha ngaihnawm tak a nih bakah Zofate tan hian a hlu takzet a ni. Ni 10 May, 2012 a Aizawl khawpui an rawn luhpui leh a, chuta ṭang chuan vawiin thleng hian a hmun ngaiah ala awm a ni. 

Hetianga History tana thil pawimawh tak hi sorkar lam aṭang pawha ngaih pawimawh awm tak a nih laiin tlem lai deuh tawh ah khan INTACH lamin sorkar hruaitute an dawrnaah kan CM berin ‘Zodin-a Assam Rifle Quarter Guard hi sulhnu engmah awm loin kan nuai bo vek dawn a, a hmunah hian thil thar hlak kan din dawn’ ti lam hawi zawngin alo chhang a ni awm a, Chief Minister meuhin a sawi chuan kawmthlang pa sawi ang mai mai turah ngai lo ila a tak taka a tih ngei pawh a rinawm. 

Chuti a nih chuan helai hmun pawimawh tak chu nakin lawkah chuan a bo tawh ang a, thil dang a awm tawh dawn ni awm tak a ni. A tak tak a thlen meuh chuan a pawi ngawt ang le! He Quarter Guard hi kan hriat leh hmuh ṭheuh angin hmun laili taka awm a ni a, engemaw atana ruahman pawh ni ila a rem vek ngei ang. Nimahsela India sipaiin kan Mizo sipaite hrehawm taka an lo sawisak a, an tan tirna hmun leh thihna hial pawh lo thlen tawhna hmun hi hmuh tur awm tawh lo khawpa kan ti danglam emaw kan nuaibo a nih ngat chuan ṭhang lo thar leh zelte chuan min dem ngei ang le. 

Hawh u, he hmun pawimawh tak hi sorkar lam leh mipuite ngei pawh hian ngai pawimawh thar leh ila, Assam Rifle te hi an insawn emaw insawn lo pawh nisela a hmun leh hma hi ti danglam loin humhalh dan kawng i ngaihtuah ang u. Tunah phei chuan a neitu nihna (authorship) kan nei tawh a ni lo’m ni kha?