Written by
- V. Vanlalruati
8729822736

Mahni nunna lak chungchang hi le 10th September: World Suicide Prevention Day

Khawvel pum huapa mahni nunna lak chungchanga zirtirna dik leh hmalakna a awm theih nan kum tin 10th September-ah hetiang ni pual bik hi hman a ni ṭhin a, kuminah pawh thupui bik atana an rawn thlan chu “Changing the narrative on suicide” tih a ni. Heti hian kan ṭawngin a awmzia han sawifiah ila, “Mahni nunna lak chungchang kan thlir dan, hmuh dan, hriat dan, sawi dan thlâk tura hmalak leh inzirtir” tihna a ni. He ni pual hian ‘Mahni nunna lak chungchang hi le’ tih thupui hmangin mahni nunna lak invenna chungchang kan zir ho dawn a ni.

Mimal, khawtlang, pawl hrang hrang leh sawrkar pawhin ṭan lak a ngaih thu hriain World Health Organization leh International for Suicide Prevention ten he thupui pawimawh tak hi an thlang a ni. Mahni nunna lak chungchanga mipui kan inṭawiawma kan inṭanpui a ṭulzia min hriattir chu a tum pawimawh tak a ni.

Mihring piang chhuak tawh phawt chuan kan hmachhawn ngei ngei ngai chu thihna a ni. Hetih lai hian hmanlai ata tawh tun thlengin mihringte zingah a hun hmaa thihna lo thleng ṭhin kan tih ‘mahni nunna lak’ hi kan hre fo ṭhin. Hetianga dan pangngai lo taka thihna a lo thlen hian “Eng vang nge, eng nge a chhan, ta se” tih zawhna a lo lût zut zut a, a tuartu chhungkaw tan phei chuan pawm thiam a har lehzual ṭhin em em. Thihna zawng zawng hi tawrh thiam har em em vek ni mah se, hetianga thihna hian nghawng a nei na bik hle a ni.

Mahni nunna la fa nei pakhat chuan thihna mualphothlak leh zahthlak a nihzia a sawi a; hetiang vêk thihna tawk chhungkaw pakhat pawhin biak in chhunga he lam rawngkai ngaihthlak fuh loh ṭum phei chuan a manganthlak tak zet a ni a ti.

Nikum khan mahni nunna lak chungchang lehkhabu ka tichhuak a, chutah chuan mahni nunna lak awmzia te, chhungte a nghawng dan zirchianna tarlan a ni. Rilru lam thiam leh Pathian thu zirte thlirna te, counselling lama mi thiam thlirna te, kohhran pawl hrang hranga pastor leh hruaitu thlirnate pawh tarlan a ni. Chu bakah, harsatna tawk mekte’n an hmachhawn dan tur te, dam chhan zawn dan tur te, mi thiam râwn tur te, râwn hunte leh nung ngam tura ṭan kan lak ṭulnate tarlan a ni bawk.

Kan ramah hian mahni nunna lak chungchangah invenna lam zirtir a ṭul tawh reng em?

Hmanlai ata tawh mahni nunna lak chungchang hi kan ramah a mikhual lo hle. October 2020 kum khan ‘Pulpit tuaitharna’ tih thupui hmangin Lengzem chanchinbuah Hminga Pachuau-in a research aṭanga a hmuh chhuahte a rawn tarlang a. “Ministry of Home Affairs, Central sawrkar hnuaia National Crime Records Bureau chuan kum tin hian India ram state hrang hrang aṭangin record an la khawm ṭhin a, chuta ṭang chuan Accidental Deaths & Suicide of India tih an buatsaih ṭhin. Chutah chuan kum 2012 khan Mizoram hi India ram puma mahni intihlum punna (suicide increase rate) sang ber kan ni,” a ti.



Record hi CID (Crime)-a report lut chauhte a ni. WHO chhinchhiah danin, kum tin a tlangpuiin mi 8,00,000 bawr vel intihlum ziah anga ngaih a ni (World Health Organization 2019).

Mahni nunna lak duhna chhan hi kawng hrang hrang aṭangin a chhui luh theih a ni. Hetah chuan zirchiannate kan tarlang seng dawn lo a, ‘Mahni nunna lak chungchang hi le’ tih lehkhabuah a duh chuan lo en mai ni se a ṭha ang e. Rev. Dr. H. Vanlaruata chuan, “Khawvel hi an tan a hrehawm a, rit phur reng angin an awm a, nun hi hahthlak an ti a, chawlh hahdam veng veng an châk tawh ṭhin avangin chu chawlhna chu ‘awm tawh loh’ hi niin an hre ṭhin. Mahni intihhlum duhna nei mekte kan lo hria a nih chuan ṭanpuina pek vat a ṭha a, natna dang ang bawka enkawl leh ṭanpuina mamawh an ni a, ṭawngṭaia Pathian hnena kan dilsak ṭhin a pawimawh,” a ti.

Psychiatrist Dr. Ricky Zothangliana chuan heti hian a sawi: “Zirchiannain a tarlan dan chuan, mahni nunna late hi an thluaka chemical pakhat ‘serotonin’ an tih mai hi a tlem ṭhin an ti a, chu chemical chu rilru harsatna hrang hrangah hian a lo tlem ve ṭhin reng bawk a. Chumi tidam tur chuan damdawi ei leh therapy kan tih maite hi pek an ngai ṭhin. Rilru lama harsatna hi natna dang ang thoa natna chi khat a ni tih kan pawm a hun tawh a, chumi hunah chuan harsatna nei kan chhungte leh ṭhenrualte chu hetiang lama zir mite hnenah kawhhmuh nachang kan hria ang a, tam tak hi chu kan ven theih a rinawm. Mizote kan vanneihna pakhat chu ringtu kan ni hi a ni. Mahni nunna lak hi ring lote-ah a tam hle. A chhan ber nia lang chu rinna chuan beiseina min pe tlat ṭhin a ni,” tiin.

Julia Vanlalruati Pachuau, clinical psychologist chuan heti hian a ti: “Nunna lak duh maina hi kawng hrang hranga thlir theih a nih rualin, rilru lam zir mite chuan Biopsychosocial Model aṭangin an thlir a. Inthlah chhawnna (biological/genetics) avang te, kan rilru sûkthlêk (psychology) leh kan chhehvel dinhmunin (society/environment) mihringah nghawng ṭha lo a neih chuan ngaihtuahna a lo tibuai hle ṭhin a; rilru natna a lo insiam ve thei a ni. Mahni nun ram a chauh a, taksa a harhvàn loh hian thathona leh phurnate a lo bo duh khawp mai a. Rilru, taksa leh thlarau hi ṭangkawp an nihna angin pakhat a damsam loh chuan a dangin an lo tuar ve ṭhin. Biopsychosocial mai ni lovin, tuna zirbingna ho chuan Bio-psycho-social-spiritual thlirna aṭangin heng thil palite inzawm dan hian nunah nghawng lian tak, a ṭha leh ṭha lo zawngin a thlen thei a ni an ti.”

Mahni nunna lakna a lo thlen hian tute emaw bik chung chauha thleng tura kan ngaih lai hian kum naupang zawkte leh kum upa-ah te, an phak tawka rawngbawlna thlenga lo lut tawh leh hlim ve em em tawhte pawh an awm ve a ni.

Vanneihthlak takin Mizoram Psychological Association chuan World Suicide Prevention Day 2024 pualin September 9-13 chhung hian school hrang hrangah rilru lama hriselna inzirtirna (mental health awareness) an nei dawn. Hetah hian high school leh higher secondary zirlaite hnenah inzirtirna leh activity an tihpui dawn a, rah ṭha a chhuah ngei a beiseiawm.

Department of Psychology, Pachhunga University College chuan an college-a Green Ribbon Club, Drug Awareness Club leh Mental Health Clinic-te nen ṭanghoin tun hun denchhen hian a thlawnin psychological testing leh counselling pek nan hun an hmang dawn a, a mamawh tan clinical psychologist leh counselling psychologist-te an hmu nghal thei zel dawn a ni.

Tunah hian hma kan lak zel a ṭul dawn a, hengte hi ngaihtuah chhun-zawm thei ila:

a) Mi tin hian rilru lama harsatna kan neih hian ṭanpuina zawn thiam a ṭul hle. Entirna’n, ṭanpui theitu tura ngaih hming, ka pan dan tur, psychiatrist, clinical psychologist, counselling lama mi thiam, pastor/commanding officer/father, adt. pawh kan pan hreh loh a ṭul.

b) Dam chhan kan neihte kan ngaihtuah luih a ṭul. Tunlai chu ka hlim lo tak zet a, engtia tih tur nge pawh ka hre lo, ka rilru hah leh buai tak hi ka hneh theih nan min ṭanpui thei ang em, ka tih ngam a ngai.

c) Zirna in, khawtlang, kohhran leh sawrkarahte pawh tun aia nasa zawka rilru lam hriselna nei tura inzirtirna (seminar/awareness) neih a ṭul.

Mihring nuna hlauhawm em em chu beidawnna hi a ni. Chhan hrang hrang avangin mi tute emaw beidawngin an awm em tihte hi ngaihtuah thlen a ṭul khawp mai. Theihtawp chhuaha tun aia nasaa chhungkua, kohhran leh khawtlangte’n ṭan la thar leh ila, rah ṭha a chhuah ngei pawh a rinawm.

- V. Vanlalruati, 8729822736