Written by
- Lalruatkima (Maruata) maruata24@yahoo.com

Sikul ṭan hma a ṭhat zawk a rinawm

Mizoram sawrkar chuan zirna in sikul ṭan hun a tihma a, sawi a hlawh hle mai. A mimal leh pawl ang pawhin he kalphung thar hi kawng tinrengin kan bûk tawn a ni ber e.

Thlir dan a tam a, chutih rual chuan ram tana ruahmanna thar mipui nghawng thei thilah sawiseltu leh ṭha lo titu hi a bengchheng leh thawm nei ring zawk kan nih ṭhin avang leh ṭha titu thawm a reh ṭhin zawk avangin a ṭha zawk nia lang pawh hi hliah khuhin a awm fo ṭhin.

Sikul ṭan hma hi eng vanga rel ta mai nge an nih ang le? Mi tam tak chhanna chu ‘Aizawl traffic tawt tihziaawm nan’ tih a ni. Amaherawhchu, he chhanna hi pawm harsa tak a ni. Mizoram sawrkar hian Aizawl traffic tawt tihziaawm nan ringawt Mizoram pumpui tan a duang ngawtin a rinawm si lo. A chhan leh avang chu eng pawh lo nise, he kan khawvel hun tawn mek leh boruak enin sikul ṭan hma hi a ṭhatna a awm a, a chhan hrang hrangte han thai lang ila:

1. Kan hun bi avangin: Mizoram hi khawchhak (east) a awm kan ni a, Indian Standard Time (IST) hmang zingah India hmarchhak (North East) a awmte hi chuan ni (day) kan hmang hmasa a. Mizoram zing dar 6 leh Delhi, Ahmedabad, Mumbai, Chandigarh, etc-a an zing dar 6 hi a inang thei lo. Anni zing dar 6 chu keini zing dar 4:30 vel a ni hial mai awm e. Chuvangin, Mizorama chengte tan chuan zing dar 6 hi a tlai hle tawh tihna a ni a, nipui (summer) lai phei chuan zing dar 4:30 - 5:00 hi mipui vantlang thawh hun ang a ni.

2. India rama zirna in tam zawk an ṭan hma: India rama zirna in tam zawkte hi an ṭan hma a, a tam zawkah chuan zing dar 8:00 hi an ṭan dan tlangpui a ni. Heng sikul ṭan hmaho hi keini aia ni hmang hnuhnung an la ni zui. Delhi lamah nipui (summer) laiin tlai (zan) dar 8 vela khua a thim laiin Mizoramah chuan dar 6 velah a thim mai a, keini aiin hnathawh an hma tihna a ni a, keini aiin mut leh hahdamna hun an nei tlem daih zawk tihna a ni. Kei pawh hi phai rama zing dar 8:15 ṭanna sikula kal tawh leh Mizorama zing dar 9:30 a ṭanna sikula lut tawh ka ni a, ṭan hma a ṭhat zawkna a tak ngeia tawngtu ka ni vein ka hria. Phai lamah chuan khua a lumin zan mut a har a, zing thawh hma hi thil har tak a ni. Mizoramah ve thung chuan nipui lai zing dar 5 a thawh hi thil harsa a ni reng reng lo. Phaiah erawh thil harsa tak a ni. Delhi leh North India lam thlasik vawhzia hre tan phei chuan zing dar 8 te phei chu hma tak a ni.

3. Hnathawh ṭan hma hi a Pathian thu a ni: Hnathawk hma tur chuan zing thawh hma a ngai. Hma taka hnathawk tura kal hi keini Mizo Kristiante tan a Pathian thuna lai a awm. Bible keu ila, Pathian mite khan zing hma takah an hnathawh tur emaw an thil tih tur an ti ṭhin (Marka 1:35, Sam 5:3, Genesis 19:27, Exodus 34:4, Joshua 3:1, Joshua 6:15, 1 Samuela 9:26). Bible-ah hian zing thawh tlai ṭhat lohna lam bak a ziak lo (Thufingte 6:9, 20:13, Ephesi 5:14, Isaia 60:1).

Pathian chhiahhlawh leh a rawngbawltute hnathawh hun leh an chet chhuah hun reng reng hi ‘zing hma takah’ tih zel a ni. Chuvangin, ‘sikul ṭan hma leh zirlai naupang nu leh pate hma taka chet hi a Pathian thu (Biblical) em em,’ a tih loh theih loh.

4. Nitin hun hman a tidaihzai: Phai rama sikul zing dar 8:15 nang hman tura hun kan hman khan naupang tan sikul banah hahdamna hun, assignment tihna/ lehkha zirna hun thawl, infiam hun leh zan mut hmana hun ṭha tak min siam. Tuna kan kalphungah hi chuan naupang tam zawk hi tlai dar 5 velah in an thleng tlangpui a, chawlh hahdamna, infiamna hun leh lehkha zirna hun thawl an nei tlem. Zing lam hun lah kan hmang ṭangkai tehchiam si lo.

Thingtlang lamte chhuanlama sikul kal hma a rem loh thu lo ziak tawkte pawh an awm. Thingtlangah hlei hlei hian sikul kal hma hi remchang zawk tura ngaih a ni. Thingtlang kut hnathawktu leh nitina inhlawhfaa chhuakte hian tukṭhuan an ei hma tlangpui a, khawpui lam aiin ni an hmang hmasain an hmang ṭangkai zawk a, hnathawk tura kal hma hi thingtlang nunphung nen a inmil zawk.

Sikul ṭan hun sawn hma avanga ‘mi ina awmte tan a inthlahrunawm’ tih hi chhuanlam tling (genuine) a ni chiah em? Kha zirlai kha zing dar 4:30 emaw dar 5-a a thawh hman chuan eirawng a bawl zo vek hman ang a, a tih tur ṭul zawng zawng a ti hman ngei ang. Chawhnu a lo haw hma dawn avangin a tih tur ṭul dang; insuk leh tlailam eirawngbawl chenin a ti hman zawk dawn a ni. Zing thawh hma leh hma loh inkar hian a hril ber mai.

5. Chhungkaw inrelbawlna siamṭhat nan a ṭhat a rinawm: Mizorama chhung­­kaw inrelbawl dan leh nundanah inkhuah-khirhna leh inthununna a tlahniam em em tih a hmuh theih. Tun hma kum 20 hma lama kan dinhmun leh tuna kan dinhmun khaikhin ila, tunlai mi hi kan zelthelin kan inthlahdah em em tawh tih theih a ni.

Khawvel changkannain a ken tel mobile phone leh internet-te hian kan nitin nunah zung a kaih thûk a, a ṭang­kaina leh ṭhatna tam tak karah mimal chhungkua leh khawtlang nun a ṭha lo zawngin a nghawng nasa. Chhungkaw tam tak kan rum mek a ni! Mobile phone kaltlanga internet leh a behbawm (facebook leh watsapp) kan hman nasat luat hian zan min men reitir a, ṭhalai nu leh pa chenin zan rei tak tak min mentir a, ṭhenkhat TV hmaah zanrei tak tak an men phah bawk. Heng avangte hian Pathianin hahdamna hun ṭha min pek ‘zan hun’ chu thil dang atan kan hmang ta zawk a, zing hun ṭha hmu ngai meuh lo nu leh pa, ṭhalai - naupang rual kan vak sup sup tawh a ni. Chhungkaw tam zawk chu hetiang hi kan nun dan a nih tlat tawh.

Mizoramah hian chhungkaw chi hnih dinhmun ka tehkhin fo ṭhin. Nu leh pa invawng tak chhungkua awmnaah chuan fate pawh hma takah thoin awmze nei takin zing aṭanga zan thleng hunbi (routine) neiin hun an hmang ṭhin. Zing sikul kal tur leh hnathawka chhuak turte mumal takin an in vai liam a, rilru hahdam leh nun zalen takin mahni fehna mual mualah an pen ṭhin.

Chhungkaw invawng lo leh inthunun loah erawh chuan engkim mai hi tlachawp vekin a kal a, tlai takah fate sikul kal tur an buaipui a, an fate chu pawr phengphung, lehkhabu ken theihnghilh, home work tifumfe hman loin sikul an kaltir ta mai ṭhin. Fel lo leh hnawhsarumin sikul kal tur leh hnathawka kal tur an invai liam ṭhin.

Heng aṭang ringawt pawh hian kan ram chhungkaw inrelbawlna leh khawtlang nun a nghawng thuizia chu kan ngaihtuah zui thei mai awm e. A bul ṭhut (basic) hi tidik tur leh chhungkaw nu leh pa, ṭhalai - naupang zan mengrei lutuk tiziaawm tur chuan ‘sikul ṭan hma hi kawng pawimawh tak a nih a rinawm a’ chumi aṭang chuan ram leh khawtlang, mimal nunin hma kan sawn ngei a rinawm.

6. Hnathawhna hun kan nei tlem lutuk: Mizoram hian ni (day) kan hman hma ngaihtuah chuan mipuite hian hnathawhna hun (working hours) kan nei tlem em em si. Ram changkang leh hmasawn ram en ila, hun âwl an nei tlem a, hna an ṭan hma em em bawk. Khawvel ram changkang tam takte tlai deuhah hna an thawk ṭan a, zan rei thleng an thawk tia hnialtu pawh kan awm mai thei. Mahse kan thlen phak leh hmuh phak hi thlir ila, zing kar aṭanga hnathawk ṭan hi a tam zawk an ni.

Zing hma taka hnathawh ṭan a, chhungkaw hlim taka tlai leh zan hun hman hi zan tlai tak thlenga hnathawh aiin a hrisel zawkin a rinawm. Zing hma taka tho ṭhin hi mi tam awm bawk mah se, ṭhalai, nu leh pa tam zawk hi zing dar 7 - 8 thleng mu thei kan ni a, ni chhuah hma dan ngaihtuah chuan zing dar 9-ah chuan hna thawk ṭeuh tawh tura ngaih kan ni. Thawh ṭeuh ahnekin thawk turin kan la insiam dawn vel chauh a ni! Heng hian Mizoram hmasawnna leh sawn lohna a hril tlat a ni. Sawrkar hi a ṭha khawp a, a hna thawktute thlatin hlawh (monthly fixed salary) a neihtir hi ram ṭhanmawhbawk a nihna lai pawh a awm. Kan thawh hun chhung mil zela hlawh pek ni ngat ila, zing dar 8 velah Mizoram mipui hi hnathawkin kan phu suau suauin tawhin a rinawm.

Zirlai pawlte ngenna: Zirlai pawl ṭhenkhatten chhan hrang hrang avangin ṭha lo an tih thu an auchhuahna kan hmu. Zirlai pawl hruaitute hi kan ram dinhmun hi uluk taka zir chiang tur leh zau zawka thlir nawn leh turin ka ngen. Khawtlang leh mimal nun harsatna (social and individual problem) kan tarlan aṭangte khian kan rama sikul ṭan hun sawn hma a ṭhatna awm theite thlir nawn turin ka ngen. Sikul hun sawn danglam dodal tur leh buaipui viau tur chuan zirlai pawl pawimawh tak hi ka phal lo a ni.