Sawrkar tharah tuialhthei man a sang bik lo maw?
Tunlaia Mizorama thil thleng langsar tak leh mipui sawi hlawh tak zinga mi chu tuialhthei man pung hi a ni a. Social media leh hmun hrang hrangah ngaihdan sawi a tam hle a nih hi. Hetia titi a titam em em hi thil awm tak a ni. Tuialhthei - petrol leh diesel hi kan tunlai ni tin nunah a ṭangkai hle a, mi tam tak chhungkaw inrelbawlnaa bet tlat a ni. Tin, eizawnna atana hmang, chhungkaw tam tak tan innghahna a ni tel bawk. Mimal lirthei bakah mi nawlpuiin kan hman leh kan dam khawchhuahna tura chakkhai lak luhna kawngahte a tel loin kan awm thei lo. Kan inkalpawhna kawng laih, in sakna hmun lai leh kawng hrang hrangin hmasawnna leh kan nunphungah bet tlatin, kan mamawh miau avangin engzat man pawh ni se kan lei lo thei si lo a, chu chuan mi tin mimir a nghawng lo thei lo a ni hi.
India ram puma kan tuialhthei/petroleum man hi kawng hrang hrangah a innghat a. Chutiang zinga nghawng nei lian ber pakhat chu tuialhthei la thlit fim loh, thlit fim chawp tura buatsaih ngai a ni a, chu chu crude oil tihin sawi ṭhin a ni. India ram hian chu crude oil, thlit fim hnua petrol leh diesel-a hman ṭhin chu ram chhung aṭanga thar chhuah a neih tam loh avangin a mamawh zat aṭanga 80% chuang hi kum tin ram dang aṭangin a lei ṭhin.
Crude oil leina man hi khawvel pumah United State dollar anga chhut a ni a, India tangka leh US dollar hlutna inthlauhnain nghawng a nei thui hle. Indian rupees hlutnaah a innghat a ni. Hetia sawrkarin tuialhthei siamna hmanrua crude oil a lei hnu hian petrol leh diesel-a thlit fim a lo ngai ta a. Mizoramin kan hriat larah chuan company lian tak tak ONGC, Relliance Industries Ltd., Bharat Petroleum Co. Ltd., Indian Oil Co.Ltd. te hi a ni awm e. Hetiang thlit fimna company leh zawrh chhuah tura buaipuitutu oil marketing company-te (Indian Oil Co., Bharat Petroleum, Essar Oil, etc) insumdawn tawnnaa an inbiakremna, tuialhthei hralhtute/local dealer (commission) hnena zawrh chhuahna man khan petrol leh diesel manah nghawng a nei thui leh hle. Tin, ramchhung buaina leh chhiatrupna emaw politics thil pawhin nghawng a nei thei bawk a, sumdawnna a nih avangin a mamawh a leitu (demand) tam leh tam lohvinin a nghawng thui viau bawk.
Kan han tarlan tak bakah hian India sawrkar laipui hian petrol leh diesel manah hian chhiah (excise) a bituk a, chutiangte nen chuan tuialhthei lama sumdawngte leh state tinin kan zawm ngei ngei a ngai ṭhin a. Tin, state sawrkarin a state/ram chhunga chhiah (Value Added Tax/VAT) ṭha tih angin a la ṭhin bawk.
India rama tuialhthei man hi kum 2017 June aṭang khan zing tin dar 6:00-ah ennawn ṭhin a ni a, hei hi tuialhthei kaihhnawia eizawngte leh mipui mimir tan a ṭha hle. Petrol leh diesel man hian nghawng a nei tam hle. A man a che reng ṭhin a, a hniam leh san chungchang buaipuina a ni ber a, ‘dynamic fuel pricing system’ tih a ni.
He thuziakin a tarlan tum ber chu tun hnaia Mizoram state sawrkarin petrol leh diesel mana mipui mimir aṭanga chhiah (VAT) a tihsan chungchang leh tuialhtheiah a vawi khatna atan chhiah thar (cess) a lak chungchang hi a ni. Petrol leh diesel man chungchangah hian state sawrkar hian thuneihna pawimawh tak pakhat kan nei ve a, chu chu state chhunga kan tarlan tak chhiah kan lo lak chungchang hi a ni.]
Tun hnaia kan sawrkar hruaitute’n thupek (notification) chhuahin petrol leh diesel man tihsan a ni ta a. Thuthar thehdarhtu, press mite an kawmnaah Mizoram mipuite’n chhiah kan pek tam loh thu leh a hmanna tur awm saa chhiah tihpun mai a ṭhat zawk thu sawi a ni. A ṭulna avanga uluk taka ngaihtuah a nih hnua tihsan a nih thu te, kum hnih kal taa petrol leh diesel man chungchang leh tuna kan petrol leh diesel man tihsan hnuah pawh a la hniam zawk thu a sawi a. A sawi angin a pawisa ang chuan a dik e. A nihna takah chuan kum 2021 November thla khan India ram pumah tuialhthei man kha tihsan a ni a, a chhan zingah ram dang aṭanga crude oil man a to vang te, khawvel pumah COVID 19-in a nghawng petroleum man a chet reng vang te, COVID avanga sawrkar laipui intundin lehna tura hmalaknate vang a ni. Hei hi state tinin a zawm a ngai. Mahse, COVID-19 nghawng kal zelah central sawrkarin petrol leh diesel man chu a rawn tihiam ta a. Central sawrkar hnuaia awm kan nih miau avangin tihhniam a ngai lo thei lo a ni zawk a. Tin, tihhniam a nih chhan hi pandemic vanga economics chhiat zual lai a nih vang a nih rualin, mipui pawn chhuak thei lo, lockdown avangin mipui mimir pawn chhuah theih loh a ni a, mamawhtu (demand) a sang miau lo a, sumdawnnaah chuan tihhniam kha a awm ve reng a ni.
Tunah chuan nunphung pangngaiin Pathian zarah kan nung leh thei ta a. November 2021-a tlakhniam nena khaikhina tuna kan rate hi sawrkar hmasa aiin chuti zat chuan a hniam zawk tho tho tih ang zawnga mipui hnena thusawi hi mipui rilru hruai kawi theihna a ni a. Khatih hun lai khan central sawrkarin rate a siam ang zulzuiin sawrkarin mipui hnena a tlawm thei ang bera a thlen theihna turin petrol leh diesel man hi a ruahman a ni zawk. Tunah chhiah tihsan a nih a, cess (Mizoram sawrkar siam chawp) lak zel tawh tur a ni bawk a. Kan cabinet minister pakhat thusawi, chhiah tisang ve dawn lo leh sum puk ve dawn lo anga a insawi leh inzuar nen chuan a inkawlkalh chiang hle.
Tunah hian sawrkar kal ta chhiah lak aṭangin petrol manah 5.23%-in a ti tam a, diesel-ah 10%-in a ti sang bawk. Tunah hian North East India-ah Sikkim leh Arunachal Pradesh tih lohah chuan Mizoram aiin tuailhthei man a tlawm zawk vek a. Petrol leh diesel man sangin a nghawng tel - buhfai man te, sahuan en man, lirthei hun man thlengin a to zel a. Damlo leh vanduaina tawktute hman ṭhin ambulance hman man thlengin a nghawng a. Eng chhiah leh man pawh hian san lam a pan a, mipui rawk dan kawng hi kan sawrkar hian a dap char char zawk em ni? Insawifiah reng ngai hian em ni kan sawrkar hi a awm dawn?
Chhiah pek hrim hrim hi a ṭha lo a ni lo a, chhiah pe tam phei chu chawimawina dawng tlak an ni. Mahse, thu dik tawk lo sawi leh anni hun lai pawhin tia sawia au reng ṭhin kan sawrkar hrawn mek leh a ṭhuihrualte hian kan insawi ang hian kan awm thei thlawt lo a ni e ti se, mipui hnen aṭanga chhiah leh sum leh pai kan lak theih phawt chuan ruahmanna i siam zel mai ang aw tiin ro an rel em ni tiin inzawt se. Kan sawrkar hian sum puk vak vakte leh chhiah leh a theih anga mipui ei bel zen mai zel te, mahni mi leh sate a theihnaa hamṭhatna indawntira inhai vur ve phawt zawnga hma an la tih inpawm se. Mipui nawlpui thluak su reng lo hian thu dik hi sawi mai zel se a duhawm hle. Mipui hian kan enchhin sawrkar hi kan ring reng ang em? Hmasawnna hmuh tur awm si loa sawrkara nihna chi hrang hrang a remchan dan anga an inpekte leh chhiah leh thil man to zel hian kan ram leh hnam tan a ṭha zawngin hna a thawk em tih hi mipuite’n i thlir reng ang u.
- Dr. C. Zothanmawia