Fûr ruahtui hi
Tun hnaiah hian ruahtui a tla tam a, India ram hmun hrang hrangah tuilian leh lei min sawi tur a tam khawp mai. Mizoramah pawh harsatna sawi tur a tam hle mai a, in leh lo chânte leh kawng chhia avanga phunnawina leh harsatnate pawh media lamah hmuh tur a tam hle. Heng hian Aizawlah phei chuan tui harsatna thlengin min thlen a ni. Hmân kuma Lawngtlai leh Siaha district vela lei min nasa tak te, tun ṭuma harsatna awmte leh hmâna minpui kum kan tihte pawh kha ni rei lo te chhunga ruah nasa tak sur vanga awm a ni.
Hetianga ruah tam tak taka sur hi global warming-in a ken tel leh thil lo la thleng zel ṭhin tur a ni thei dawna sawite pawh hriat tur awm ṭhin a, kan tawng chho ṭante pawh a ni thei âwm e. Chuvangin, fimkhura inven theih dan awm ang angte ngun taka ngaihtuaha hmalak hi sawrkar leh mipuiin kan tih a ngai tak zet a ni. Mizoramah hian chawh rualin kum tin ruahtui tla hi mm. 2,500 vel kan dawng ṭhin anga chhinchhiah a ni a, hmar lam aiin chhim lamin an dawng tam deuh ṭhin. Kum khat chhunga ruah tla hi luang darh lo leh luang sawn lovin tling ta se la chuan, kan ram pumpui hi tui ft. 8 chuang zeta thukin a khuh vek khawpa tam ruahtui kan dawng ṭhin a ni.
Hetianga ruahtui lo tla hi lei min leh kawng chhia nasa tak min thlentu, mi tam tak chenna in tichhia a, a chhunga chengte thihna hial thlen ṭhintu rapthlak leh kan khawlai tichiauva chet vel tinuam lo ṭhintu tak nihna lai hian kan rilru luahtir reng lo ila. Mi zawng zawng nunna atana pawimawh em em, a tel lova kan nun theih lohzia te, thing leh mau, hnim, ramsa, sava leh nungcha zawng zawng tan pawha an nunna châwmtu ṭangkai em em leh boruak dai nuam tak min siamsaktu a nihna laite hi kan rilruah riak zawk se la a duhawm hlein ka hria.
Kan chenna lai khaw chhung bikte kan humhim theihna kawng hi ngun taka kan ngaihtuaha kan siamṭhat theih a ni a, chu lam ngaihtuahna chu a pawimawh tak zet. Chutiang tura mâwl taka ka lo ngaihtuah ve ṭhin dan kawng hrang hrangte hi lo ngaihtuah zui ve duh tan ka han tarlang ve ang e. Kan chenna khaw hnuaia lei chiah zawp ṭhintu tui hmun danga kaltir theih nan hetiang hian ti ta ila.
Tuihawk luankawr (storm drain) ṭha siam
Tlang rama cheng kan nih avangin tlang chhip aṭanga hmun hniam zawk thlenga fur tuihâwk ṭha taka a luan theihna tur tuihawk luankawr ṭha kan mamawh. Aizawl khawpui bik hi lo ngaihtuah ta ila, tuihawk luankawr kan neih dan hi design leh plan fel awm hauh lovin hmun hrang hrangah kan siam tawp tawp mai a, Mission bangla vela missionary sap hoten an lo siam chhun pawh tunah chuan hmuh tur awm a tawh lo a, kan lai chhe zo tawh a ni ber awm e. Tun hnaiah hian tuihawk luankawrin a mawng lam ram a hawrh chhiat nasat zel tur ven nan link-drain khawi khawiah emaw kan han siam leh a. Chutiang awmnaah chuan a lo ṭangkai phian zel mai. Nimahsela, hmun sang ber lai aṭanga a kal zel dan tur fel tak ruahman theih a duhawm khawp mai. Chutianga tuihawk luankawr neih a nih chuan ruahtui lei chhungril lut a tlem ang a, leimin lakah kan him sawt dawn a ni.
Thlî zawng zawng lak khawm
Tunah Bethlehem Vengthlang hnuai Chite kamah thli lak khawma tihthianghlimna (Sewerage Treatment Plant) pakhat kan nei ta a. Hetiang hian lei chhungrila tui awm tur leh che vel tur nasa takin a titlahniam a, lei min leh tlahniam tur lakah nasa takin a tihim thei. Hetiang hi hmun hrang hrangah nei thei ila a duhawm khawp mai. Aizawl Venglai leh Hunthar Veng vela lei tlahniam pawh lei chhungrilah lung slap a âwn (inclined)-in a awm a, a chunga lei awm kha furah ruahtui relh lut leh tui awm dangin a chiah huh a, a lo nêm ta a, pialtlêp chungah a tawlh ta ṭhin a ni ang tih mâwl takin ka lo ring ve ringawt mai a. Heng hmun chung/chhak lamah tuihawk luankawr (storm drainage) ṭha siam a nih phei chuan heng hmun hi a him lehzual thei ang.
He lam hi kan sawrkar hruaitute leh mithiamte hian ngai pawimawh ila, kan khawtlang himna tur leh tihhmasawnna pawimawh em em a tlingin ka ring. Hetianga sewerage scheme ṭha siama zun leh ek thli te, choka thli leh bualin thlite la khawm a, tihthianghlim hi mi ram khawpui leh hmun changkang zawka kalpui dan a ni a, kan entawn ve a hun tawh. Tun hnaiah PHE Department-in hetiang hi Aizawl hmun danga siamna tur sum leh pai an neih thu hriat a lo ni a, a lawmawm hle. Hmun dang dangah hetiang treatment plant neia siam ni se la chuan khaw chhung leh a vela lei tlahniam leh lei tawlh angte hi a reh vek loh pawhin a tlem phah ngei ang.
Heng kawng thumte hi kan chenna huam chhungah buatsaiha neih a nih phawt chuan kan chenna in leh lote leh a chhehvel thlengin lei min leh tlahniam/tawlh lakah kan him phah ngei ngei dawn a ni.
Pathianin Mizoram, ram nuam leh mawi em em, a chhunga chengte pawh Zo nun mawi nena hlim leh lawm taka khawsaho theia a siamte kan ni a. He kan ram nuam leh mawi em em, thing leh mau, nungcha chi hrang tam tak awmna min buatsaihsak hi hlut thiam ila, uluk taka enkawl leh a ṭul anga chei ṭha tur hian mawhphurhna kan nei a ni tih hi hre reng ila.
Chutiang bawkin, ruahtui ṭhahnem tak kan ram thing leh mau, thlai leh hnimte leh ran leh nungcha dang zawng zawngte châwmtu tura min pek hlu em em hi chhiatna leh harsatna mai thlentu ni lo a, ṭangkai taka kan hman tura min pek a ni tlat. Kan tana ṭangkai taka hman theih tura buatsaih leh enkawl hi kan mawhphurhna a ni. Vawi leh khata tih ṭhat vek theih pawh a ni kher lo vang, sum leh pai tam tak sen ngai pawh a ni ang. Nimahsela, kan tan a pawimawh a, kan mamawh em em a ni si a, engto a, siam ṭha ngei tura ṭan lak a pawimawh em em a ni.
Chuvangin, a remchang apiangin kan chenna inah tuidawn siamin ruahtui khawl ila, kan tarlan tak thil dang atan pawh dawhthei taka sawrkar leh mi thiamte kut nghakin, beiseina nen i thlir ila, a ṭulna apiangah thurawn pein i finchhuah ṭhin ang u.
- C Dorema, Khasi Veng, Kulikawn