Written by
Lalchhandama Colney

Ram nuam, Ram nuam

Kan thupui aṭang hi chuan khawi lai ram, TV, Youtube vela kan hmuh fo ṭhin han sawi turte pawh ang ka inti deuh. Ram nuam leh nuam lo hi engtin nge kan han teh ang aw. Hel (terrorist) awm lohna, tui thianghlim, ei leh in tur ṭha hnianghnarna, inkal pawhna lam ṭhatna, fai leh thianghlim, a dang pawh a tam thei ang. A mihring azirin a ni ve thei deuh bawk ang. In ṭha leh nuam tak te pawh hi a chhunga chengte an ṭhat loh chuan awmzia a awm chuang lo. Tlang ram hring dup karah rel an tlan nguai nguai a, kawngpui leh dai velte pawh a fai thelh deuh hun bawk a. Heng sap ram kan tih ang chi hote hi chu a nuam em em, lar pawh an lar ṭhin reng a ni.

Khawpui lûn lutuk hi a awm ve leh bawk a, motor tlante pawh zankhua, chhun zan zawm zata kal zut zut rengna hmunte pawh an awm bawk. Ṭhenkhat chuan khawpui lûn takte hi nuam kan ti a, a ṭhenin khaw fianrial, thiang reh deuh raih lam hi nuam kan ti bawk. Vawiina sawi ka han tum tak chu hla phuahtute’n, ‘Kan Zo tlang ram nuam hi chhawrpial rûn i iang e,’ an lo tih, Mizoram, tlawh pawh tam vak loh, hmar chhak kilkhawr taka awm hi a ni.

Sik leh sa

Sapram kan tih, nuam tak, kal pawh kan châk ve em emna ṭhinte hi han thlir ve mah teh. BBC te, CNN te i thlir chuan khaw lum zawng tehnaah chuan 40 degree celsius a pel chho daih tih te, a chang leh vawt uchuak, vûr thli a tleh thut tih te. Khua a ṭhal lutuk a, lui tui a tlem lutuk a, lawng pawh a kal thei lo, an din a ngai. Hmun ṭhenkhatah ve thung chuan ruah a sur nasa lutuk a, tui lianin a tibuai hle, tih te. Ram vawt leh nuam tak ni ṭhinte pawh kha vawiinah chuan a ni ta mang lo. Sik leh sa inthlak danglam nasa, ramngaw tihchereu nasat lutuk vang a ni an ti.

Keini India ram hi chu tun hma aṭangin a lum em em a, ram lum ni sa a ni. Ram khawpui ber Delhi phei chu an awhawm loh lutuk, boruak bawlhhlawh lutuk avang khuan zirna inte pawh ni tam tak tak an khar a ngai ṭhin a ni. Keini chu a lum ber lai pawn 34 degree celsius (Aizawl) vel, a vawh ber lai pawn 10 degree celsius (Aizawl) vel bawr a ni. Kum hlui thlah zan tih lohah hi chuan kan boruak pawh a thianghlim viau mai. Fûr laiin lei a min duh deuh tih loh chu buaina em em kan la nei hran lo. Ram dangte chanchin aṭang hian kan fimkhur ve hle chu a ngai ang; tunah hrih chuan khuanu zarah dam pangngai tan chuan a la nuam tawk hle mai.

Khawtlang nun

Mizo sawrkar hnathawkte mi ṭha lo, thatchhe awm khawm ang hial deuh thawa han sawi duh maite kan awm, a va zialo em (AIR Aizawl 23/12/2023, 7.am.) ka lo ti ve mai mai. Sawrkar hnathawkte kan hmu tuihnailo viau mai ṭhin hi chu, mahni pawh inen ve hlek a va ngai awm em. Kan khawtlang nun nuam takah hian kan sawrkar hnathawkte hi kan hnuk/innghahna an la ni reng tih hi i hria ang u. Hmeichhiate hlei hlei hi an pawimawhin an ṭangkai em em a ni.

Covid hripui len lai khan kan nun Mizo tak lo langte kha a va thlamuan thlak em. Chhung tin mai kan buai/harsa a, chutih lai taka thilpek (a let leh phût awm lo) chawhmeh leh thil dang kan han inpete kha a va ropui em; rei leh deuh tawh mah se la keimahni tho kha kan la ni. Vawiina kan khawtlang nunah pawh hian chhiatni ṭhatni-ah pawh mi in hnuai chêp taka cheng tan pawh kohhran hall a thlawna hman tur a awm thei zel ta. Zu rui buai hmuh tur pawh an awm meuh tawh lo, ruihhlo ngai ho erawh buaithlak deuh chang a awm. Faina kawngah pawh zokhaw lam hlei hlei an fai zawk, sap ṭawng, Mizo tawng ni lo, kan ngai hlu lutuk erawh a la buaithlak hle mai.

Zirna lam

Kum 1980 chho vel lai kha chuan matric pass kha a hlu a, pawimawh vet vet khawp mai. Hun a lo kal zel a, 1990 chho velah chuan graduate kha a lar leh viau. Vawiinah chuan thil a lo inthlak danglam a, college, university, etc. result-te han en mah teh, an pass mai pawh a ni lo, 1st class, distinction, gold medallist a ni nawk tawh mai. Tun hma, hnam dang lecturer deuh hlir awm ṭhin PUC-ah tak ngial pawh hnam dang hmuh tur an awm tawh lo. Ṭhalai zingah doctorate degree neite pawh kan lo awm ve ta fer fur mai. Doctor, engineer, etc. pawh Pathian zarah kan lo tam ve ta hle a, a lawmawm hle mai. Master degree, graduate tih velte phei chu veng tin maiah hian an awm fer fur tawh mai a ni. Mizoten zirna kan ngaisang a, kan fing hle mai; hma lam hun tur pawh a êng viau a tih theih ve ang. Zirna in, training-na leh a dangte pawh kan ngah ve ta viau mai. Department leh hmun danga mite pawh Mizo mithiamte anni deuh zel tawh.

Hetih lai hian, sawi leh sawi hnu, kan lehkhathiam te, mithiam te, sap ṭawng kan uar lutuk. Mizo ṭawngin a daih lo, kan han ti thlazen hi chu ngaih a ṭha lo. Kan ṭawngin ngaihhlut leh ngaih pawimawh a hlawh loh chuan sap ṭawng hian a chimral mai ang. Chutih hunah chuan hnam dangte’n min nuihzat mai ang. Vai kan tih ho ang chi ho hi chuan an thiam reng pawh hian an hmang ṭha duh mang tlat lo, an ṭawng an duh zawk a, ngaisang zawk. Ziak leh chhiar thiam pawh India ramah tam berna dawttu kan ni a, kan khaw hawi a zau ve viau mai le.

Kan han sawi lan takteah khan rin thu, sawi uar, etc. awm meuh lo tih min hmuhpui ve ka beisei. Hetih laia kan ziaa la ngaimawhawm em em mai chu zuk leh hmuam kan uar lutuk hi a ni. Zuk leh hmuam hian natna rapthlak, hlauhawm tak tak a thlen theih mai bakah, kan ngaihtuahna/rilrute hi a tifim lo a ni. Eng emaw thilah, hmanhmawh thilah pawh thutlukna ṭha leh dik neih a har, mi a tichiang lo thei tlat a ni. Nun hlim leh hrisel nei tur hian zu leh ruihhlo mai bakah, zuk leh hmuam pawh hi kan hnualsuat a ngai. Ṭhut mai mai leh meizuk hi a hlauhawm dan a inang reng, an ti; i pawm ve em? Awm âwl leh ei tui pawh hian zawi zawiin natna benvawn hlauhawm tak tak min thlen ve thei tho a ni. Kan hriselnate kan vawn ṭhat chuan kan lo hlim thei ang. Tichuan, mi sawichhiat, rel leh huatnate a lo tlem thei ang. Chhungkaw kehchhiate pawh a lo tlem sawt mai thei asin.

Aw le, Mizote Kristian vek kan ni a, ṭawng khat kan hmang tlang a; a mi cheng 80% chuang lai chu Mizo kan la ni bawk. Vawiin thlengin boruak thianghlim tak hîp tur kan la nei reng te, ri bengchheng chungchanga kan harh thar nasa te, a dang pawh a tam mai, ram nuam, ram nuam, a ni deuh ber mai e.

- Lalchhandama Colney