Written by
-Rinfela Zadeng

Eco-Theology Vawiina Mizoram mamawh

Senate of Serampore College (University) hnuaia Pathian thu zirna Bachelor of Divinity-ah hian Eco Theology/Eco Justice hi a awm a. Hei hi vawiin khawvela thil pawimawh leh kan mamawh, a taka kan hman nghal tur leh Pathian thu kan awihna kawnga pên khata hma kan sawnna tur a ni.

Theology kan hriat sa

Pathian thu - traditional Christian theology kan hriat ṭhan em em chu mihring lam hawi (anthropocentric) vek a ni a, leilung (environment) leh mihring lei leilung inkhungkaihna (ecology) emaw pawimawhna leh humhalh a ṭulna hi a huapzo lo hle a nih kha. Mihring nun leh hamṭhatna lam an ngaihtuah nasain thil siam dangte chhandamna leh humhalh a ṭulna an ngaihthah thung.

Eco-theology

Ecotheology kan tih chu nunna leh boruak zir chianna (ecology), Pathian leh rinna (theology) zirna nen a thlun zawm a ni. Pathian-leilung-mihring inzawmna hi a ni tiin kan sawi thei ang. Pathianin duh taka a siam kan chenna khawvel hi humhalh turin mihringte hi mawhphurhna min pe a ni tih Bible aṭanga kan hmuhte zirna hi a ni tiin kan sawifiah thei ang.

Eco-theology leh leilung chunga mihring mawhphurhna - ethics

Eco-theology bul ṭanna chu Genesis-a thilsiam chanchin aṭang hian kan hmu thei. Mihring leh leilung inkarah hian inzawmna nghet tak a awm a, a chhan chu mihring hmasa ber ‘Adama’ tih hming hi Hebrai ṭawng ‘Adamah’ tih aṭanga lak a ni a; 'Adamah' awmzia chu 'lei/ground' tihna niin, Pathianin vaivut aṭangin mihring a siam a nih kha. Chuvangin, a tir aṭangin leilung leh thil siam dangte nen hian inṭhen thei kan ni lo nghal tihna a nih chu (Gen. 3:19).

Pathianin ni ruknaah mihring a siam chhan chu mihring hi leilungah a innghat dawn a, a rilṭam huna a ei turte chu leilunga awmte a nih vang a ni ang. Kaina leh Abela, Lota leh Abrahama, Esauva leh Jakoba, adt. te pawh kha an eizawnna atan thil siamah an innghat nasa hle. Tuilêt hnuah Pathianin Nova nen thuthlung a siam a, chumi hmang chuan Nova chu Bible-a ecologist hmasa ber anga ngaih theih a ni a; a chhan chu Pathianin amah leh a thilsiam dangte nena thuthlung a siam vang a ni.

Theology huangah leilung humhalh zirna

American historian Lynn Townsend White chuan leilung humhalh ṭulna tarmit (ecological perspective) aṭanga Kristian theology sawiselna tur article, ‘The Historical Roots of Our Ecological Crisis’ tih chu kum 1967 khan a tichhuak a. Judeo-Christian theology chu a bul berah chuan thilsiam khawvel a hmang ṭangkai a; a chhan chu mihringin thilsiam chunga thuneihna a neih thu a nemnghet a, chuvangin anthropocentrism (lei leh vân hi mihring tan liau liauva siam a ni) tih chu a chawisang a ni tiin a sawi. He thuziak hian theology leh tunlai leilung chhiatna (ecological crisis) inzawmna chungchangah inhnialna a lo hring chhuak a ni.

Kristian theology-a hrilhfiahna hrang hrang bakah khawvel lum zel avanga khuarel chhiatna (nature disaster) nasa tak chuan Kristian theologian-te chu Kristian sakhaw hlutna bulpui (core value) chhui nawn leh turin a fuih a. Chu chuan Kristian theology-ah hian eco-theology kan tih mai theih tur hmelhmang thar a lo chhuak ta a ni. Chutiang chuan eco-theology lo piang chhuak chuan sakhua leh thilsiam inzawmna chu a ngaihtuah ber a, a bik takin boruak ngaihtuahna aṭangin a ngaihtuah a ni.

Bible-a mihring chauh chhandamna leh tlanna thupui chauh hi ngaihtuah loin, thilsiam dang chunga thlirna zau zawk nei tura kotu theology a ni.

Thuthlung Thar lam aṭangin

Chanchin ṭha Marka ziakah hian Isua chu thlalerah a awm a, ni 40 chaw nghei hnuah ramsate nen an inṭhian ṭha tih kan hmu a. Isua hi ramsa zinga cheng Adama pahnihna anga ngaih a ni (Mark. 1:13). Chanchin ṭha Matthaia buah hian, “Mi thuhnuairawlhte chu an eng a thâwl e, leilung hi an la luah khat dawn si a,” (Mat. 5:5) tih kan hmu a. He tah hian a ziaktu hian 'ecological image' tam tak a ziak. Matthaia 9:37 -ah, "Buh seng tur a tam hle si a, nimahsela, a thawktute an tlem," tih Isua'n a sawi hian, chutih hun laia thilsiam mawi tak takte chu a tarlang a ni.

Paula lehkhathawnah hian 'ecological concept' eng emaw zat kan hmu thei a, a hrilhfiahnate chu ecological a ni. Israel hmasate baptisma a hrilhfiah lai hian ecological baptisma chi khat a nih thu a sawi. Kristaah chuan thilsiamte chu zalenin a awm. Isua thawhlehna hi Pathianin mihring zawng zawng nena a inzawmna leh khawvel pum pui siam thar lehna kawngah a pawimawh ber a ni tih kan hmu bawk. Thilsiam zawng zawng hian Pathian nena an inzawmna leh tho leh Kristaah an inzawmna an nei vek a. Paula chuan mawi takin, "Thil siam zawng zawngte ngei pawh chu chhiatna bâwih ata tihchhuahin an awm ang a, Pathian fate zalenna ropuiah chuan an lut dawn si a," tiin Rom 8:21-ah a sawi a nih kha.

Mizoramin kan mamawh

Ruah a sur tam deuh apianga Mizoramin chhiat kan tâwk ta fo te, a bikin Aizawl khawpuia kan harsatna tawh tam takte hi ngun taka kan en chuan Pathian thu kan awih famkim loh rah tiin kan sawi thei ang. Rem leh rem loin awih pangah in kan sa a, tuichhe paihna kan siam uluk thei tawh lo. A hmunin min daih lo a, awih pangahte in kan sa a, a tâwt chung chunga khawpuia awm kan tumna rah hi ruah a sur apiangin a ṭha lo zawngin kan têl chho zel ang tih a hlauhawm hle.

Kan lui tui leh kan leilungte hi kan hlâwkna tur a nih chuan kan laiin kan tichhe hreh hauh lo a. Khâm pang leh leilung nghet tak awm mek te, thing leh maute kan lai chhia a, in emaw, dawr emaw, petrol pump emaw te kan han siam/sa ngawt zel a. Chumi rah chhuah chu leimin, lui tui hnawk, tui in tur PHE aṭanga dawn mumal loh, adt. a ni ta zel mai a. Kan la chim rup ang tih a hlauhawm!

Khâm pang mawi tak te, lui tui te, leilung mawi takte hi humhalh ila. Kan hmasawnna atan leh kan nawmsakna tura kan ram leilung, thing leh mau, lui tui kan suamsam vak vakte hi Pathian thu awih lohna ni tih hi i hre thar ila, i sim ang u. Rem lo chung chunga leilung lai chhiaa in/dawr sak luih ṭâlh te, kan leilungin min zo ṭha lo chunga khawpuia inhnawih luih tlatte hi sim ang u.

Pathianin kan ram leilung min pek leh kan tui leh luite mila dam khawchhuah tum hian Mizo Kristiante hi piangthar nawn ila. Tuna khuarel kan chhiatna tam tak - leimin, in chim, tui harsa, bawhhlawh paihna awm mumal lo lak aṭangte hian kan fihlim ṭeuh thei ang. Chuti loa kan leilung leh lui tui leh thing leh mau tichhe zawnga kan inbêngbel lui zel a nih chuan chhiatna rapthlak zawk hi kan tâwk ang tih a hlauhawm hle a ni.

- Rinfela Zadeng