Kan mamawh Zoram thar

Mizoram tun dinhmun kan thlir a, mipui tam tak hian ram ṭha leh zual zawk kan beisei niin a lang. Hun rei tak, union territory kan nih aṭangin kum 50 lai a lo liam ve ta a, tuna kan dinhmun aia ṭha zawka ding thei tur nia inhriatna mipui thinlungah a lian ta hle niin a lang. Khawizu leh hnute tui luanna Kanan ram chu Aigupta ram aṭanga min hruai thleng theitu tur kan mamawh hle niin a ngaih theih a ni. Ram inrelbawlna ṭha zawk, mipui rilru puthmang dik zawk leh Zoram thar ṭha zawk kan thlahlel hle niin a lang a. State dangte tih ang ti ve thei mai ni lovin, a khûmtu nih zawkte pawh kan châk ve ta hle niin a lang.

Ram hruai tawhtute zawng zawng han thlir kir ila, mahni tawkah theihtawp chhuah ṭheuh leh ti ṭha ve tawk tak ṭheuh an ni ngei ang. Hruaitu hluite tu mah dem lo leh sawichhe kher lovin, tuna ṭang chuan Zoram thar kan neih theih dan tur hi ngaihtuah a hun ta niin a lang. Lalruanga’n a nau tihnun leh nan chuan laiking vun pawh a hmang hreh lo ang khan, mi fing leh fel tak tak, a ngaihna hre tak takte inkarah hian laiking vun lo zep lui ve ila. Kan hlain, “Mi fing leh remhriate’n an daih zo lo, kan chungah Lalpa’n a nghat ta” a ti ang deuh khan.

Kawngpui ṭha

Zoram thar a lo thlen theih nan chuan kawngpui ṭha hi kan mamawh hmasa niin a lang e. Thil dang a lang thei lo, tun dinhmuna kan ram mamawh hmasa chu kawngpui ṭha a ni tawp mai. India ram pawn ni lo, India ram chhunga state dangah te, a fûr a ṭhâla kawngpui ṭha an neih theih laiin kan nei ve thei lo hi, mi fingte chuan a chhan sawi tur an hre ṭeuhin a rinawm. A ṭhat loh chhan sawi tur hre em em, a ṭha zawka siam dan tur hre miah si lo hlir kan ni palh ang tih chu a hlauhawm viau. Motor kawngpui siam dan tur hi a kaidá leh kalhmang bik awm, mi thiamte’n uluk taka an duan tur a ni an ti ṭhin a. Sawi dan tlanglawn takah chuan, a nih dan tur ang thlapin mi thiamte’n han duang ṭhin mah se la, a hmanrua ber a ṭhat si loh chuan a tlo thei lo ni awm tak a ni. Vantlangin an sawi tam ber chu kan lung hman a chang tawk lo va, Mizoramah lung chang ṭha a awm lo tih hi a ni. Hei hi, mi thiam nih ve loh chuan tak tak a ni em kan hre lo va, mahse, thil ni thei ni ngei chuan a lang. Mi thiamte sawi tur ni awm tak kha, mi mâwlin kan han sawi ve ta bawl bawl mai chu a ni a, zah pawh a zahthlak ang reng viau mai. Mahse, lung tê tal a au chhuak ang tih ziakte pawh a awm ve kha maw.

Kan ram kawngpuite a tlo zawk nan lung chang ṭha hman a ngai a nih si chuan eng tin nge kan tih tak ang le? Mizote hi thil harsatna lam hmu lian thei tak, beidawng hma tak kan ni ta mai em ni tih ngaihtuahnate pawh rilruah a lut fo mai. A theihna lam leh thlir lo va, a theih lohna lam thlir ching hi a tam zawk kan ni hial mai thei. Lung chang ṭha mamawh hle siin, kum 50 dawn lung chang ṭha kan hman si loh nachhan hi eng nge ni ang le? Nge, kan lo hmang ṭhin reng zawk le? Finvâr tawk loh vang nge, a ngaihna hriat loh vang ni ang le? Chu zawng a ni lul lo vang. Kan hotute leh ram hruaitute hi mi fing leh a ngaihna hre chin vek an ni. Eng vang nge ni si ang le?

Kawngpui ṭha taka siam theihna tur lung chang ṭha kan ramah a awm lo a nih pawhin, a awmna state-a mi chu leia phurh chhuah mai tur a ni dawn lo’m ni? Eng chhanna dang nge kan la nghah fo le? State sawrkarin lung chang ṭha tam tawk tak mai, kan mamawhnaa hman tur daih zãn chu ram dang ata châwk lut mai se la, khawi laiah emaw, Vairengte dai ramri chhung remchang laiah emaw, motor lianin chhek tlut tlut mai se la. Keini ram zîm tê atana hman tur daih chu kan phur lut ve thei ngei tur a ni ang chu. Sate dang lung chang ṭha dap chhuah dan leh indawr tawn dan te, a phurh luh dante chu kan hotute hian an thiam em em ang tih hi nghet takin kan ring e. Hei hi tun sawrkar ZPM bik kan sawina a ni kher lo. A ti theitu, ram hruaitute leh sawrkar hotu lute tan kan sawi mai a ni e. An lo châwk lut tawh ṭhin a nih pawhin, kan tun dinhmun hi han thlir ila, a la tawk zo lo deuh chu a ni phawt mai.

Hetiang thil mâwlmang tak kan han sawi rik ve hi kan hotute leh kan hruaitute’n an hriat vek hnu, a aia tih dan ṭha zawk pawh an hriat hnu a ni mai thei e. Chung an thil hriat ṭha tak takte chu an sual vang ni hauh lovin, eng emaw rokhawlhna avangin an la hmang thei lo pawh a ni mai thei bawk. Mahse, mahniin budget kan pharh ve theih aṭangin kum 50 chuang a liam tawh a, a rei ve ta deuh hlek a, kan han nu tling bo ân kual ve vel a nih hi. Fing tak leh rem hre tak chunga eng mah tih theih loh ai chuan, â deuh tak leh mâwlmang taka ram tana hna ṭha thawh theih hi a hlu zawkin a rinawm. Mi fingte chauh ni lovin, mi mâwlte pawh hian ṭangkaina kan nei ve fo, vote thlak nikhuaahte pawh. Thil ti thei si lo mi fing tak ai chuan, mi mâwl thil ti thei pawh hi an ṭangkai zawk châng a awm thei ang. Zoram thar siam nan pawh ṭangkaina a nei ve thei ngei ang.

Kawngpui ṭha, kawlphetha, zirna, damdawi lam leh ei leh in turte hi mipuiin kan neih chuan kan lung a awi mai. Keini ram ang tan phei chuan heng thil panga aia pawimawh zawk hi a awm meuh lo. Heng zingah hian, kan ram tan chuan kawngpui ṭha hi a pawimawh ber hial em aw a tih theih. Kan kawngpui neih ve chhunah motor pawh kal ṭha hlei thei lo khawpa a han ding thup mai leh tlan loh hial a han ngai mai ṭhinte hi a lungchhiatthlak tak zet a ni. Kan nunna hnár (life line) chu kawngpui ṭha hi a ni ti ila a sual lo vang. Kawngpui a ṭhat chuan a dang hi chu a rawn insehmûr ve mai. Kawlphetha nei ṭha tur chuan thil dang bakah, a hmanrua rit tak takte kawngpuiah phurh a ngai fo. Kawng a ṭhat loh chuan hna a thawh theih loh. Chutiang bawkin, kan ei tur buhfai leh chawhmeh eng ilo pawh kawngpui aṭanga kan lak luh deuh vek a ni. Kawng ṭha kan neih loh chuan a tawp a ni ringawt mai.

Zirna (education) leh hriselna (health) lam pawh hi, kawngpui ṭha a awm loh chuan hma a sawn hleithei lo va, thing lu bûla záwng dan ang mai a ni. Zirna sang zawk leh damdawi in ṭha zawk nei tur chuan kawngpui ṭha kan neih phawt a ngai tlat. A hmanrua leh thil dang zawng zawngte kha kawngpui aṭanga lo thleng a ni tiin a sawi theih hial ang. Kut hnathawh nan leh inkalpawh nante kawngpui ṭha a pawimawh em em mai. Infiamna lam atan leh khawvel ram dang nena intlawhpawh nan pawh kawngpui ṭha bawk a pawimawh zel.

Mihringte tana chuti taka pawimawh ni si chu, kum 2024 thleng mai hian engtizia nge kawngpui ṭha hi kan neih hleih theih si loh le? Kum 2024 hnu lamah hian kum engti chhung nge kawngpui ṭha kan la neih loh dawn le? Kan hre lo. Pathian zarah kawngpui ṭha kan neih thuai beisei ila. Zoram thar, Zoram nuam zawk leh changkang zawk, hmasawn zawk nei tur chuan kawngpui ṭha neih hi a ki hmasa ber pawl zawng a ni chiang narawh e. Mimal in nuam leh ropui tak tak te, sawrkar building ṭha pui puite nei ve bawk mah ila kawngpui ṭha tel lo chuan chawhmeh tel lova chaw ei ang chauh a ni. Kawngpui ṭha chu nei ngat ila chuan tun aia nasa hian mimal pawhin hma an sawn zawk ang a, sawrkar tan pawh chet vel a awlsam zawk ang.

Tui khuah chungchang

Mizoramah ruahtui a tla tam em em a, chung ruahtui chu dah khawlna awm lovin a luang ral huau huau ṭhin a, kan hriat vek kha. Tui hnianghnar taka neih hi Zoram thar thlen nan chuan thil pawimawh tak a nih ve avangin ngaih dan mâwlmang tak kan han tarlang a ni. A chang chuan thu hril âtthlâk hi ram leh hnam damna a ni ve thei tlat. Mi fing pui puiin thu fing pui pui leh ril tak tak hmangin kan ram hi kum 50 chuang an lo kalpui tawh a, chuti chung chuan tui kan la hnianghnar chuang lo va, kawngpui ṭha kan la nei chuang hek lo. Chuvangin, ât deuh pawh hi kan zak bik lo ve.

Mizoram khaw tin tih theih deuh thawah hian mahni khaw bulah eng lui tê emaw kan nei deuh vekin a rinawm. Chung lui têah chuan tuihâwk tam tak a luang khawm a, a infin khawm a, a luang ral huau huau ta ṭhin a nih hi. Kum tin maia tui tam tham tak mai hetia a luang ral ringawt zel mai hi, khuah theih dan a awm lo’m ni tiin âtthlak takin kan au chhuak leh ta a nih hi. A bul hnai khuate in tur leh tui tlan tur khuah tlin theih dan a awm em? Lian leh zau turu lutuk pawh a ngai lo vang. Ṭhála an tui mamawh zualpui a lo phuhrûk theih chuan a ṭha hle ang. Chhungkua leh mimalin ruahtui khawl khawm (rain water harvesting) a pawimawhzia mi thiamte’n an sawi ṭhin a, mi thiam ni ve lovin khaw tlang tana ruah tui khawl khawm dan kawng a awm em kan han ti ve a nih hi.

Chutiang thil lian tham lutuk lote chu state khat sawrkar ve riang ruang chuan a ti thei ngei turah keini mi mâwl chuan kan ngai ve ringawt mai a. Thil ṭul hrang hrangte chu mi thiamte’n an han zir chiang ang a, hma an han la chho ang a, a kaw pawp pawp mai turah kan ngai a ni. Thing leh mau tihchhiat man te, ram leilung lak zat te, bawlhhlawh luang lut lo tura danna te, a dang tam tak kha mi thiamte chuan mit khap chhung lekin an chhût fai vek thei dawn a, thil harsa tur a nih kan ring lo ve ringawt a ni. Nge, kan tih dan pangngaiin, a harsat turzia leh a tihpuitlin theih loh turzia te, a hlâwk loh turziate kha sap ṭawng un pui pui telin kan sawi leh vak vak mai dawn em ni? Eng thil pawh ni se, ram tana thil ṭha tur chu a tih theih ang tih hi han ring bur phawt mai ila; rin tlat na nâ nâ chuan kan ti thei chêk ang. Zoram mipui chu ringtute kan ni a, rin lohna chu sual a nih kha maw.

Khai le, kan ram leilung a nghet lo va, kan ramah ruahtui a tam bawk si a, kawngpui ṭha leh tlo chu nei ve thei kan nih lohzia te, lui te tui khuah a harsat tur ziate kha chu mi âte dictionary lamah lo inziak rih se. Rilru lam insiamṭha chung zela Zoram thar hi kan thlen theih ring pawl leh ring lo pawl, eng tik khaw tikah mah Zoram thar hi a lo thleng ngai lo vang ti pawlte pawh kan awm ngei ang a. Keini Pawla pawlte chuan beiseina nen hma lam kan thlir zel ang chu. Mizote’n kan la tih ngai loh leh khawvel ram dang pawhin an tih kan la hriat ngai lohte pawh Zoram thar din tur chuan Zopa teknawlawzi hmangin kan sual ve ang a, kan sual chhuak ve ṭhin tur a ni dawn lo’m ni?

- Ṭhuamtea Khawlhring