Lâm tual i thai dun ang
‘Làm tual’ a ‘thài’ theih rêng em?
Kum 2022-a SaiWanah Sailo hla phuah mawi zet mai ‘Ka neih chhun’ tih chu Rebecca Lallawmsangi'n thiam em em maiin a sa a, Mizo ṭhalaite min àwi hneh hle. A thlûk a mawiin a thu lam a nuam a, a thû a ṭha a, a ngaihnawm em em mai a ni.
Mihring hi mihring kan nihna a lang leh ṭhin a; chumi awmzia chu, famkim lo kan nihna hi a ni. Kan dik vek emaw kan tih lai hian tih sual palh kan lo nei leh zauh ṭhîn a; mahse, sawi leh sawi hnu, mihring kan ni miau alawm le.
He hlaa ‘Làm tual i thâi dun ang’ tih hi a dik tâwk lo tiin ka'n sawi phawt ang a. A hla phuahtu SaiWanah Sailo kahna emaw, demna emaw lam a ni hauh dawn lo va, chutiang rilru chu ka pu hauh lo tih ka sawi ngam. Mizo ṭawng dik thlavâng hauhna a ni tih min hriatsak hrâm dâwn nia.
Làmthâi
Pu James Dokhuma chuan ‘làmthâi’ tiin thu mal angin a rawn hmang a; ‘làmthâi’ awmzia chu ‘lâm’ tihna mai a ni, a Ṭawng Un Hrilhfiahna bua kan hmuh angin. Entirna a hman dàn hi har tar lang ila:
Vàng khawpui chul hnu ka ngai vawng vawng,
A mual tluan hi lenrual nêna làmthâina;
Chhingmit rauthlaah a châm reng mai.
“Thâi an telhna chu hmánlaia an chàiin an ke hian an thâi hnalh hnalh ṭhin a. Chu avang chuan làmthâi an ti. Tin, hla ṭawng chang lovah pawh làmthai hi chu an hmang tho ṭhin,” tiin a sawi zui bawk.
Aw le, ‘làmthâi’ tih chu ‘lâm’ sawina mai a nih avangin ‘Làm tual i thâi dun ang’ tih chu a dik chiah lo niin a lang. ‘Làmtual i màwi’ dùn ang,’ kan tih chuan a dik zaih mai. ‘Làmthâi ang aw’ tih te, “Làm tualah làm i thâi dun ang’ han tihte hi a ṭawng hmang zawkin a lang.
Pu RL Thanmawia han râwn ve leh ila. Pu Thanmawia hi chuan ‘làm thâi’ tiin gerund phrase angin a rawn hmang thung (làm: gerund; thai: participle); mahse, a awmzia erawh Pu Dokhuma nen an sawi fiah dan a inang reng. Pu Thanmawia hian ‘hlim taka lâm’ tiin a sawi belh hlek bawk. ‘Thâi’ an telhna chhan a sawi dan pawh hi Pu Dokhuma sawi dan nen a inang reng a; chu vang chuan, ‘làmthâi/làm thâi’ tih chu ‘lâm’ sawina a nih avangin ‘Làm tual i thâi dun ang’ tih chu Mizo ṭawng dik tâwk lo niin a lang ta a ni.
‘Làm thâi’ anpui atan ‘zâi vâwr’ te, ‘pheikhai vâwr’ te, ‘phei lai vâwr’ te hi kan sawi thei ang.
Làm i thâi dùn ang.
Zài i váwr dùn ang.
Phei khai i váwr dùn ang.
Phei lai i váwr dùn ang.
Phei lai i khái dùn ang.
Làm tual kan thai ngai lo!
Làm hi kan thâi ṭhin; làm tual ni lovin.
Zài hi kan váwr ṭhin bawk; zaina hmun kan váwr thei lo.
Phei khai kan váwr thei a; kan kalna hmun kan váwr thei lo.
Phei lai kan váwr leh thei bawk.
Phei lai kan khái thei; kan kalna hmun kan khái ngai lo.
‘Làm tual thâi’ tih chu a dik lo ngawr ngawr a ni lo va, a thâi ve theih tho alawm tiin han sawi lui ṭalh ta ila.
‘Làm tual’ chu ‘engin’ maw an thài ang? Kutin nge, ke-in nge, hmawlhin nge an thài ang? Zawhna a awm thei nghal ang.
Mahse, poetic license hmanga thâi hi lâm sawi nana kan hmang duh a nih a, kan hla thu neih sa làm thâi changchawia kan hmang lo a nih chuan a phuahtu thuneihnain a hman theih awm e. A chhan chu kan hla thu neih saa thâi hi lâm sawina bik a ni tlat lo a ni. Eng pawh ni se, thâi chu lâm angin han hmang dawn ta ila:
‘Làm tual i thâi (lâm) dùn ang’ tih chu làm tualah i lâm dùn ang tihna a ni thei a ni.
A nih leh ‘Làm tual i thâi dùn ang’ tih chu poetic license hmanga a hman theih chuan i hmang duh ang em tiin min zâwt ta se, ka chhànna tur chu: “A mawi zawk leh a dik zawk hman tur a awm chhung chuan chu chu ka hmang ngei ang a, ‘làm ka thâitir’ bawk ngei ang, làm tual ni lovin,” tiin.
Eng vangin maw?
Thâi chu lâm sawi nan han hmang leh chhin ta ila: ‘Làm tual i lâm dun ang’ tihna tluk a ni. A hé deuh hú mai.
Eng pawh ni se, lâm sawi nan thâi kan hmang thei a nih chuan zuang pawh kan hman theih loh nâkah! Kan làmin kan zuan chângte pawh a awm alawm maw le! Vai (‘bán vai’ tiha ‘vai’) pawh hi a hman theih loh nâkah! Kan làmin bânte pawh kan vai ve ṭhin alawm. Chuti a nih si chuan entirna han siam leh ta ila:
Làm tual i zuang dun ang.
Làm tual i vai dun ang.
‘Thiang zau’ rilru kan pu a nih chuan a dik kan thei mai zelin a rinawm. Mahse, han en chîk poh leh en chîk a dawl lo tial tial a; khitiang khian han phuah ta chiah ila chuan Mizo ṭawng pawng sualtu tiin min sawi duh mai lo'ng maw?
A tawp ber atan:
Làm tual kan màwi thei a,
Làm tualah kan lâm thei a,
Làm tual chu kein/kutin/hmawlhin kan thâi thei a,
Làm kan thâi thei bawk a,
Zài kan váwr thei bawk.
- Benry Lalfakzuala