Green Shimla, Dirty Shimla!
Pa hmelṭha vehvawh leh zangkhai tak a ni a, awlsam tea nun nuam ti mi a ni tih hai rual a ni lo. Rin lawk ang ngeiin Shimla Municipal Corporation (SMC) aṭanga chawl hlim deuh hlawt Er Virendar Maidan chuan he an pu hlui hi a fak zauh a, "VIP culture duh lotu a ni a, a car chungah pawh a chhinsen chhi pha mah se, a duh ve lo," a ti a, chu chuan thu tam tak a sawi. An hna chungchang sawi turin file a keu chawp lo a, a thawhpuite pawh a zawt chhawng hek lo. Chutiang miin SMC-ah Mayor hna a chelh vang a ni mai thei, tunhnaiah kum thum chhung Best City Award an dawng tawh a, chu pa chu Sanjay Chauhan a ni. Motor ṭhaa chuan hi zahawmnaa ngaitute tan leh VIP light atchilhtute tan entawn a ṭha ang. Mahni hna ngaisang a, thil dang zawng aia mahni eizawnnaa inpe leh taima, a taka thawk a, hmasawnna hmel min hmuhpuitute hi mipuite VIP ni mawlh teh se.
Khawpui lian lo tak, upa feng leh khualzin bawmtu ngah tak SMC-in bawlhhlawh an sawngbawl dan hi Aizawl aiin a danglam. Khua aṭanga km 20 a hlaah bawlhhlawh an paih a, keinin Tuiriala kan paih a, kan hal khu nghek ang hian an kalpui lo thung. Ni tin metric ton 60 vel an paih a, Choak rualin an tlan a, eizawnna atana hmangten an hai ve bawk. A thâng hum hum a, hmaikawr tel lo chuan zuam ngawt chi a ni lo. Bawlhhlawh paihna ral ram hring nalh tak chu kawk pahin Virendar Maidan chuan, "Green Shimla, Dirty Shimla" tiin fiamthu a thawh zauh pek a, chu chu kan hre zui ta a nih hi. Aizawl aiin a tê zawk a, a khaw thleng lan dan (topography) erawh a inang hle a, ram zawl an ni bik lo.
Kum 2011 aṭangin Hanger Biotech Energies Pvt Ltd (Rajasthan) chuan bawlhhlawh sawngbawlna khawl in lian tak pahnih an dah a. Bawlhhlawh ṭawih thei lo zawng chu thliarin lei ṭhaah an siam a, Chandigarh-ah leh Ambala-ah an hralh a, a ṭawih thei lo chi chu Re Defined Fuel (RDF) ah siamin cement company-ah an hralh leh bawk. An tih ang hian ti ve dawn ta ila, company-te hian 'risk' an rawn la ve duh ang em? tih min ngaihtuahtir nasa hle. Tuiriala bawlhhlawh hal khûk nghek khu mihring tan a hrisel lo hle a, kalphung thar kan mamawh a ni tih kan hriat thar phah thung. Bawlhhlawh sawngbawl dan ṭangkai zawk hi kan ngaihtuah zui turah ka ngai a, AMC sorkar inthlak leh hma ngeiin bung thar min kaipui beisei phawt teh ang!
Polythene an hmang tawh miah lo kha Aizawlah kan tih ve theih a ni. Dawrkai reng rengin chanchinbu hlui hmangin kan thil lei apiang min funsak a. Shimla-a an tih vang ni kher lo mah se, polythene hman khap hi a ṭha a nih phawt chuan hman khap ve lehte pawh a ṭha mai thei. Kawng sirah bawlhhlawh paihna bawm (garbage box) ft 5 vel a sang hi metre 20 danah an dah deuh zel a, a ṭangkai hle a, an Zawng khawite pawhin an hmang ṭangkai a, ei tur an ru sek mai! Aizawlah pawh hian AMC hming chuanna bawm hi dah ta thluah ila, mipui tan a ṭangkai ka ring. Kan zu tal tamna ber hi Ridge Ground an ti a, chil chak phal a ni lo. SMC-a Commissioner chuan bawlhhlawh paih hremna Rs 5,000 leh Meizial zu hremna Rs 200 a nih thu a tar thluah a, meizial zu pakhat mah kan hmu lo! AMC pawh hian mipuite ngenna a tam thei ang ber ziakin tar ta se kan ṭangkaipui ka ring.
Khawpui hlui tak a ni a, Sap hoin an awp laia In hlui tak tak pawh a la tam hle a, in hmasa ber chu kum 1820 a an sak kha a ni a, a tirah chuan 'Ballyhack' tih a ni a, a hnuah 'Christ Church Lodge' tih a ni leh a (A bulah Roman Catholic Biak in hmasa Christ Church a awm vang an ih a rinawm). Sidhowal chhungkaw hnena an hlan avangin Sidhowal Lodge tih a ni leh a. Sap ho pawhin an ngai pawimawh a, kan hmu ṭeuh mai. Kum 1890 bawra in sak pawh a tam hle. Sap ngaihsan vang ni lo se, Aizawla sap kutchhuak in leh hmunte hi AMC pawhin humhalhin a zat chhinchhiah vek se, khualzin hipna atante pawh a ṭha mai thei.
“Property Tax hi kan sum hnar lian ber a ni,” tia an Mayor Sanjay Chauhana’n a sawi lai khan Aizawla Property Tax lak tura kan thawm neih mek dan rilruah a rawn lang zawk a. A kalphung fel tawk lo a la awm avanga kan ṭhulh leh rih thu te, Aizawla Local Council te nen ngun taka an thlir hnuah he chhiah la tur hian ruahmanna kalpui mek a ni tihte pawh kan hre chhuak nghal a. Property tax hi AMC in Aizawl mipuite tana hna a thawhna atana ṭangkai tak tur a ni dawn a, kan chhiah pek tling khawm hmangin mipuite hi thil ṭha min hlui ve dawn tihna a ni a, chu chu mipuiin AMC kan tehna tur a ni ang. Property Tax hi India rama MC te sum hnar pawimawh ber a ni deuh vek tawh a nia.
Traffic management chungchang han sawi kai zauh ila, lirthei service chi Bus, Taxi etc te hi khaw daiah an dah tlangpui a. Kawng sira lirthei dahna an siamte hi kan entawn theih a ni mai thei. Kawngpui hnuai, hmun rualrem chiah loah hian lirthei dahna tur an dawh chawp a, luh leh chhuahna a awm leh ve ve a, a ṭha riau. In satuten kawngpui ânah lirthei dahna an siam ngam a, chu chu man chawiin lirthei neituten an luah a. AMC tan pawh a la tlai loah ngai ila, mipuiah nasa taka zirtirna pek a ṭhat ka ring. Kan kal ni hian Multi Storey Parking an siam chu Chief Minister Virbhadra Singh-in a lo hawng nghe nghe.
Shimla khawpuia inte hi chung rawng hring leh rawng senin an hnawih vek a, kil tin aṭangin thlir ila, mit a hahdam a, mi a hip a, he khawpui hi enkawlna ṭha tak hnuaia awm a ni tih hai rual a ni lo. Aizawlah hian tih ve leh ka chak deuh. Mak angreng tak chu kum 2011 chhiarpuiah mi 1,69,758 an awm a, mi nuai hnih vel an tling tawhah an inngai. Chuti chung chuan Municipal Corporation an an ni si. Municipal Corporation hi Ministry of urban development in rawtna a siam ang chuan mihring nuai nga tal awm thei se, inang tlang deuha kal nise an ti a. Mahse, state tin hian dân an neih angin an lo kalpui mai a ni hmel. SMC hi kum 1851 a din daih tawh a ni a, kan in upat hleih em avang hian SMC in an tih ang hi AMC hian a tih ve vek a rem lo mai thei.
Thlawhnaahte kan chuang a, Bus-in km 770 zet kan chuang a, Rel-ah zan khuain kan chuang bawk. Chhum chhah pui pui kan chhuk en laite khan kan nunna hi kan ta anih lohziate kan hre thar reng a, Pathian ropuizia kan hmu zel bawk. Kan kal dawnah AMC CEO Pi M Zohmingthangi’n ṭhing-
ṭhia ṭawngṭaia min thlah vangte pawh a ni ngei ang, dam taka in kan thleng leh hi kan va lawm em! Min hruaitu AMC official Pu H Lalruatliana, Superitendent leh Pu Vanlalsawma Khiangte, Extension Officer-te an fit hle a, min ngaihsak a, an hnaah an tui a, an tlawmngai hle bawk.
AMC hian Aizawla chanchinbumite hi min chher hriam tite pawhin a sawi theih ang. Mahni pawisa lo a khu chen min kaltirtu AMC hi mihring chu nise lawmthu sawi nan kan paw chawhma peih awm asin! Ka lawm e.