Written by
- Rev. K. Lungmuana

School ṭan hma leh moral reform

‘Zan i men rei hian zan i hmang sual a, i thawh tlai hian chhun i ru a ni’

Thuhma: Sorkarin Mizoramah April thla aṭanga zing dar 8 a school a ṭan hma fe aṭangin, tang ang maiin a thawm a na fu mai a; a taka hman a nih hunah kan vurting mai awm mang e tih tlak a ni a; mahse, chutiang em kan ni ta lo va, a lawmawm e. Moral Reform chuan thil reng reng hi a eng leh a ṭha zawngin a thlir a ni; fak tlakte fak leh chawimamwi lam hi a tum a ni. A nih, Moral Reform chu eng nge ni? ti ila, ‘Rilru puthmang dik neih hi a ni,’ tiin chhang ila a dik mai awm e. Kawng dangin sawi ila, Moral Reform chu, ‘Thil tih awm tak, a taka tih zel a; tih awm loh chu tih loh mai zel hi a ni.'

1. Zing thawh hma hi a Pathian thu a ni: Kan nuna kan entawn ber (Role Model) chu Lal Isua a ni a. A tho zing thei kher mai. Marka 1:35-ah, ‘Zing takah, khawvar hma daihin a tho va..’ tih kan hmu a. Tin, ‘zingah Olive tlang aṭangin a chhuak a; Pathian Biak Inah a kal a …’ tihte kan hmu. A zing thawh tlai lam reng reng hi Bible hian a sawi lo tlat. Lal Isua an kan duh chuan, zing thawh hma a ni mai; he lai thuah ngat chuan, Lal Isua an a har lo hle mai.

2. Zing thawh hma hi a ṭha hrim hrim: Mission vengthlang nu pakhat chuan, “Zing thawh hma hi a ṭha hrim hrim; zing boruak thiang hip lo va kan mut ṭhup reng mai chuan, kan hnam kan boral mai ang,” a ti a. Nu chhangchhe ve deuh pawhin, “Zing thawh hma avang ringawt pawh hian school ṭan hma hi a tih chi hle a ni,” a ti ve bawk. A ni tak a, pakla hisap mai pawh hian, zing thawh hma chu thawh tlai ai chuan a ṭha hrim hrim reng a ni. Phai ram aia Mizorama zing thawh hma a nawm bik em emna chu, thawh phan a awm ve lo hi a ni. Phai rama zing tho hma hmel ai chuan Mizorama zing tho hma hmel chu in ṭhat hleih tak a ni! A thu hrimin, zing thawh hma na na na chuan, eng hna pawh thawk dawn ila, a tho tlai ai chuan hun an ngah bik hrim hrim bawk. A darkar zawnga hlawh laka hna thawh ni se, tho hma chu tho tlai ai chuan pawi a kawi fe zawk bawk ang. Heng thu mawl te te aṭang hian, i he lo va thawh hma mai tur a lo ni.

3. Puitling lam nge naupang lam school ṭan hma peih lo zawk ang aw? Chanchinbu leh Fak selna lam aṭanga a lan danin, puitling lam hlirin school

ṭan hma an duh loh thu an sawi. Nu leh pa leh nula leh tlangval hi zing tho hma peih ngat ila chuan, naupang chuan tih ṭhanah an neih ve mai ang. Engtir nan, tunah rih chuan, zing dar 5-ah i kaih thawh dan chu, ‘Tho rawh tih leh tun thawh’ a ni mai thei; tuk tin i tun thawh chuan, hun eng emawti hnuah tun din ngai lovin, thawh hma chu ngaiah a rawn neih ve mai ang. Hei hi rilru lam zir mi (Psychologist) te sawi dan pawh a ni. Bible pawhin, “Naupang chu (Mizo naupang telin) a kalna awm kawngah chuan zirtir ula, a puitlin hun pawhin a thlah lo vang” a ti a. (Thuf. 22:6).

4. School naupangin, zing dar 8 a school an ṭanin chawhnu lamah eng nge an tih ang? He mi chhanna tur chu, khawvelin ni khata hnathawh hun rei chhung an tih tlangpui chu, darkar 8 a ni. Darkar 24 chhungin hnathawh (lehkha zir hun telin) nan dar kar 8 hman tihna a nih chu. Darkar 8 dang zan mut hahchawlh nan; a darkar 8 dang chu, ṭul dang dang atan a hman leh mai. Hetianga hun awmze nei taka hman chu sap thufing chuan ‘Nun hlimna leh lawmna neihna kawng a ni,’ a ti ringawt mai a ni! Naupang school kal haw huna duh duh tih a tei rawlai mai mai tur an ni lo tihna a nih chu. Naupangten tlai dar 4 thleng lo deuh pawh ni se, an Homework tih nante leh an zirlai kaihhnawih, extra-curricular tih nante leh thil dang drawing emaw practical work emaw hun an hmang mai ang. Tin, hmunin a zir chuan, infiamna lam thil heng tlan (Marathon) tih lam emaw tihpui mai tur a ni. Chu mi awmzia chu, school ban hnuah eng emaw tihpui/ tihtir ngei mai tur a ni. Chutianga nu leh pa leh puitlingin kan tihtir/ tihpui peih ngat chuan, anmahni pawhin nuam an tiin an hlimpui bawk dawn a ni. Chutianga hun an hman

ṭhat chuan an taima chhawm bawk ang. Naupangte hi tih tur kan pek loh chuan, an that chhe mai zawk a ni. Naupang lam ai chuan, nu leh pa leh puitling lam bawk hian zirna kawngah mawh kan phur tam zawk emaw tih tur zawk a ni.

Tlangkawmna: Zing thawh hma hi a mizo a ni; a chhan chu kan pi pu aṭanga kan hnam ze ṭha (Culture) a nih vang a ni. Inzirtir leh hran vak ngai lovin, kan hnam nunphung ang hian i awm ang u tih kan inhrilh nawn mai zawk a ni. School ṭan hma kan tih hi nakin lawkah chuan, ngaiah (tih dan ṭhanah) kan neih mai ang. Nu leh pa zawk hian hun hman dan thiam a ṭul ta ber a ni. Shillong-a kan awm laiin, Pi Thankimi (Pastor Lalngurauva nupui) chuan, fa school kal rual 4 a nei a; zan lamah a tih theih zawng zawng a tifel vek a; zingah an tiffin leh ṭul dang a ti chauh ṭhin; tumah school tlai tih lam an nei ve lo. Vawiina tih theih, a tuka tih atan kan khek kher hian hun min hman sualtir zawk a ni. Norwegian thufing chuan, “Mi thatchhia apiangin a tuka tih tur a ngah mai a ni,” zu ti! Thil hi kan rilru puthmang dik leh dik lo a thu vek a lo ni. Tun aṭang chuan ni chhuah hunah, ni rualin tho tawh ila (Tho mek reng an tam mai). Lal Isuan, “Chhun a nih lai hian hna thawk tur a ni” (John.9:4) a ti a. A sawi hun laia Judate ni khat chu, ni chhuah aṭanga a tlak hi a ni. Dam lote kan nih ngawt loh chuan, ni a chhuah tawh chuan mut kuk hi a hun tawh lo; zah pawh a zahthlak deuh roh a sin. Tin, zing tho hma tur chuan zan men rei loh a ngai; a chhan chu muthilh nan dar 8 emaw hman a ṭul a vang a ni.

Zan mut hma hi tih ṭhanah neih tawh tur a ni ber mai. Kan rilrua kan vawn reng tur chu, ‘Zan kan men rei hian, zan kan hmang sual a; kan thawh tlai hian, chhun kan ru a ni,’ tih hi a ni. Aw le, hetianga school ṭan hma a nih takah chuan, zawm tlang phawt mai ila, a ṭhat leh ṭhat loh chu hunin a rawn hril zel ang chu.