Written by
Vanlalruata

KAN RAM DINHMUN HI

He ram zimteah hian hnam hlawm ṭha em em mai kan awm a, hnam dang kan tih hi tlem awm ve mah se Mizo hlang tih theih deuh thaw kan chêng a, khawvel ram dangah chuan hnam hrang hrang an inchenpawlh ṭhin.

Keini chu hnam khat deuh thaw hi a hlangin kan chêng a. Sakhaw khat deuh thaw kan la be zui a, society kan nei ṭha bawk. Thuneihna hran pa nei miah lo NGO hrang hrang kan nei a, heng pawl hrang hrangte hian hnatlâng turin a khaw huap ten min ko chhuak thei a ni. Hetiang khawp a enkawl nuam leh tih nuam hnam kan ni chung pawh hian kan ram hi a ṭhang hleithei miah lo mai a. Hmasawn lo chu kan ni lo, amaherawh chu kan hmasawnnaah hian kan lungawi lo a ni. Ram dang te hmasawnna kan awt ngawih ngawih a, hmasawn ve lo niin kan inhria a, kan ṭhenawmte hmasawnna chauh pawh kan awt mek a nih hi!

Hnam hlawm ṭha em em, sakhaw bil hlawm ṭha em em nei bawk si, ram tereuh te a lungrual taka chêng, hmasawn thei niawm tak hi kan beisei angin hma kan sawn chak lo niawm tak a ni. Kan ṭhalai te chuan Mizo nih pawh an zak a. Mizo hnam ang a kan puan, kan unau ṭhenkhat te phei chuan Mizo nih pawh duh lovin Naga-ah te an inchhal a. Chutiang dinhmunah chuan kan ding mek a ni. Hei hi eng nge a chhan tih hi uluk taka kan ngaihtuah a ngai ta a niin alang.

Khawi ramah pawh ramin hma a sawn chuan mirethei an tlem tial tial ṭhin a, kan ramah ve thung chuan mirethei kan pung tual tual thung a, kumtin mirethei hi a sang telin kan pung a, ram hmasawn lo, a chhe zawnga kal nih hi a zia lo hle. Kan hlaphuah thiam Pi Lalsangzuali Sailo (L) khan hla phuah sual a nei niin ka hria, zu hi sual tinreng bul ang khan hlaah khan a siam a, keini Mizo kristian te pawh hian zu hi sual tinreng bulah kan ngai ta deuh fur mai a, zu hi a hnawk em em a, a pawi a, chutihlai chuan a aia sual tinreng bul zawk corruption hi kan vei ṭha duh lo hi a pawi khawp mai. Kan chhiatna zawng zawng bul ber chu corruption hi a ni. Miin hna a thawh peih loh nachhan pawh, hnathawk peih lo eiru te an hlâwk zawk vang a ni. Eirukna hi a tam em em a, a tam satliah mai ni lo hian a pung chak em em a; tun thleng hian kan sorkar hian a veng duh si lova; hei hi kan ven a, engtia tih tur nge tih hi kan ngaihtuah tlan a ngai khawp mai.

Hetiang anga a chhuta chhut, Mathematics taka chawktu India sorkarin sokar department a sum hman dan dik leh dik lo chhui tura a din CAG Report aṭanga a lan dan chuan kan ramah hian kum tin vaibelchhe singkhat aia tam eirukah a kal ral ṭhin a ni. Hei mai hi a ni lova, kan ram sum leh pai dinhmun hi a chhe em em a, sorkar hi kan ram sum leh pai dinhmun dik tak puang turin kan lo ngen tawh ṭhin a, tun thleng hian a la puang duh lo a, tunah hian kan thlakhat inenkawlna tur pawh kan thawkchhuak zo meuh lo. Chhungkua ni ta ila, kan thlakhat ei hi kum tluanin kan thawkchhuak zo lo tihna a ni. Heti chung hian kan ram hruaitute hian a hruaitu lawk lamah hian rem map lovin an mahni nawmchen nan leh inenkawl nan sum an hmang nasa lutuk hi a pawi a ni.

Kan hriat theuh angin Minister 12 kan nei a, chutihlai chuan Minister hlawh ang hlawh Parliament Secretary 7 an siam a. Parliament Secre-tary pakhat enkawl nan hian thlakhatah nuai 10 deuh thaw sen a ngai a. Parliament Secretary 7 tangkaina nei miah lo kan nei hi a pawi em em a ni. Parliament Secretary kan neih avang hian sorkar hnaah sâwtna pakhat mah a awm lova. Hnathawh a timuang zawk a ni. Mizoram state te reuh teah hian secretary hming pu phâk chin, hlawh sang pui pui, thlakhat a nuai 2 chuang chuang hlawh, Chief Secretary leh Under Secretary inkarah hian secretary hming pu hi ṭul miah lovin mi 170 kan nei a. Kan ram angah hi chuan mi 40 vel nei ila a tawk chauh.

Directorate 32 kan neih-ah Deputy Director leh Project Director inkar mi 300 vel kan nei bawk a. Heng 300 vel kan neih thawh hi mi 120 velin hneh taka an thawh theih niin alang. Ṭul miah lo thil hi kan nei hnem em em a, an hlawh a sângin anmahni enkawlna senso a sâng em em mai bawk si a, an lal tawh si, an hlawh a tam si, hemi te zinga pakhat enkawlna’n a sum kan sen, an kumkhat hlawh hi NLUP a chhungkaw 10 vel pek theihna khawp a ni.

LDC leh UDC ho hian central a UDC leh LDC hlawh aia tam vek an hlawh a, kan auditor rual hian chutiang bawk chuan, central a an level te hlawh aia tam an la bawk a. Hetianga an level te hlawh aia tam hlawh la hi mi 3000 chuang kan nei a ni. Heng te hi an hlawh bi pangngai a dah hi a ṭul khawp mai.

Kan Minister te leh kan milian secretary rual, hlawh tam em em ho hian sorkar atangin anmahni enkawlna tur a thlawnin an la dawng vek bawk a. Awmpui te hi an nei ṭeuh a, CM leh Speaker te phei hi chuan 6 te an nei a, awmpui chhawr tak tak lo hian ṭhenkhat chuan awmpui hlawh te hi an la zel bawk a. An Office te, an lirthei te lah a nuamin a changkang thei em em a, hetiang khawpa kan hotu ten nuam an tawl lai hian mipuite erawh min ti retheih em em a, kan parking fee khawn dan te hi han en ila, road tax kan pekna huam chhungah parking area an rin a, chutah chuan parking fee min khawn ṭhin. Mi ramah pawh parking fee hi an khawn ṭhin tho a, amaherawh chu motor kawngpuiah ni lovin, motor kawngpui piahah parking lot an siam a, chumi lot an siamna hmunah chuan an khawn ṭhin. Motor kawngpui hman man chu motor neitu ten road tax an chawi fel vek tawh.

Keini chu road tax kan pek tawhna kawngpuiah Parking fee min khawn nawn leh a, hetiang hi double tax, ram changkanga an huat em em a ni. Insuarace te hi claim hleih theih loh hian min barh lui mek bawk a ni. Hetiang hi tuna kan ram dinhmun ṭhenkhat, mipuiten kan bengkhawn em em, tihngaihna kan hriat si loh a ni. Hei lo pawh hi sawi tur tam tak a la awm a, kan la sawi chho zel turah pawh ngai ila a ṭha awm e.

- Vanlalruata