TUI
Tui hi a pawimawh hle mai a, Pathian thu aṭang pawhin a pawimawhzia kan hre thei ang. Genesis 1:2 thu kan chhiar chuan “Tin, lei hi a chhia a, a ruak ngawt a ni a; tui thuk tak chung chu a thim mup a, Pathian Thlarau chuan tui chungte chu a awp reng a,” tih thu kan hmu. Eng vanga Pathian Thlarau chuan tui chungte chu awp reng nge a nih tih lam chu chuti takin hre fiah lo mah ila, he thu aṭang ringawt pawh hian Pathianin tui a ngaih pawimawhzia pawh kan hrethiamin a rinawm a, thil dang zawng aiin a pawimawh tih a hriat.
Pathian thu lam aṭang chauh ni lo pawh hian tui pawimawhzia chu kan hre thei bawk ang. India sorkar laipuiah hian tui lam kaihhnawih department pawimawh tak tak a awm a, chung zinga larsar tak pakhat chu Ministry of Jal Shakti (MJS) hi a ni. MJS hi kum 2019-a Ministry of Water Resources, River Development & Ganga Rejuvenation leh Ministry of Drinking Water & Sanitation-te inzawm khawma din a ni a, tui lam kaihhnawih hna pawimawh tak tak an thawk a. Anni hian India independent vawi 75-na Azadi ka Amrit Mahatsov (AKAM) peng zingah hmanlai aṭanga tuihna chei ṭhat leh tlo, water heritage structures 75 ram pum huapa a thlan zingah khan Lunglei Serkawn hmuna awm Saptui hi a tel ve hlauh mai a. Hei hi developed country ni tura hmalakna pawimawh tak a ni pah bawk a, kum kal ta aṭang tawha buaipui a ni. Tichuan, ram pum aṭangin rawtna hrang hrang 421 lai a lut a, chung zing aṭang chuan Saptui chu water heritage structures 75 thlan chhuah zinga a tel hi a lawmawm hle mai.
Central Water Commission (CWC) a awm a, anni hi technical organization an ni a, tui lam hausakna tihhmasawn nan technical guidance leh support an pe ṭhin. Central Ground Water Board (CGWB) awm bawkin, anni hian lei hnuai tui enkawl dan leh inrelbawlna hna an thawk. National Water Mission (NWM) a awm leh a, anni hian tui humhalh leh tui bawlhhlawh tihtlemna turin hna an thawk ber. Heng bakah hian tui lam kaihhnawih hi state hrang hrangte pawhin department an nei. Kan ṭhenawm state Meghalaya chuan tui lam kaihhnawih department pariat lai–State Water Resources Department, Public Health Engineering, Irrigation Department, Flood Water Exploration Department, Meghalaya Water Resource Authority, State Pollution Control Board, District Water and Sanitation Missions an nei a. Andra Pradesh, Assam, Gujarat, Karnataka, Kerala, Madhya Pradesh, West Bengal, Uttar Pradesh, Telangana, Tamil Nadu, Rajasthan, Odhisa leh Maharashtra state-te pawhin tui lam kaihhawih department pathum ṭheuh an nei. Keini, Mizoramah pawhin tui lam kaihhnawih department pathum–Public Health Engineering (PHE), Soil and Water Conservation (SWC) leh Irrigation and Water Resources (IWR)-te kan nei bawk. Heng pathum zingah hian PHE chauh hi mipuite chuan tui lama kan hriat lar a ni a, department dang pahnihte hnathawh hi chu kan hre lo ang reng viau a; mipui tan an ṭangkaina pawh chuti takin kan ngaihtuah lem lo ni awm tak a ni.
Hetiang taka sorkar lam aṭanga tui pawimawhna kan hria a, kan ngaihven chung hian kum tam tak kal tawh aṭang khan tui lama harsatna hi a kiam tak tak thei chuang lo. Aizawl khawpui ngei pawhin duhkhawp tui in tur a nei thei tak tak chuang hek lo. Kan khawpui lian pahnih Aizawl leh Lunglei khawpui châwmtu ber Tlawng lui hian min châwm zo meuh tawh lo a, March 10, 2021-ah khan Tlawng lui tui chu nghah khawl ngai khawpin a tlem thut a, kan buai hle a nih kha. April 28, 2021 zan aṭangin tlemtea ruahtui a tlak aṭangin kan ziaawm leh mai chauh a ni. Hetiang bawk hian March 26, 2022-ah pawh tui nghah khawl ngaiin kan lo awm tawh bawk a, a zia lo hle. Aizawl khawpui chawmna tur tui hi kum 1988 daih tawhah khan Greater Aizawl Water Supply Scheme (GAWSS) Phase-I hawn a lo ni tawh a, mihring 70,000 chawm zo tura buatsaih a ni. Phase-II pawh kum 2007-ah hawn a ni a, Phase-I nena ṭang kawp tura duan a ni nghe nghe. Tunah hian Phase-III tur pawh hna eng emaw zat chu thawh zawh tawh a ni a, nakin lawkah hawn theih pawh beisei a ni.
July 15, 2024-a chhuak Vanglaini-ah chuan ‘Tui kaihhnawih department-te department khata dah tum?’ tih hmangin a rawn inziak kulh mai a. “Mizoram sorkar chuan tun hnaiah khan tui kaihhnawih department-te department pakhata chhun fin dan tur ngaihtuahtu tur study group a din a; zir chian ngaite zir chiang a, thla thum ral hmaa report thehlut turin a ti. Study group-ah hian GAD Secretary chu chairman a ni a, member secretary-ah GAD Deputy Secretary dah a ni. Member-te chu DPAR, PHE, Irrigation & Water Resource, Land Resource, Soil & Water Conservation, Law & Judicial leh Finance department aṭangin secretary emaw, an aiawh (deputy secretary aia hniam lo)-te an ni,” tiin a rawn ziah chhunzawm a. Hetianga sorkar lamin ngaihtuahna a hmang hi lawmawm hle mai a, tui lam kaihhnawih department-te hmun khata dah khawm hi kan ṭhatpuiin kan ṭangkaipui zawk mai thei e.
Tui harsatna hi Aizawl leh Lunglei khawpuiah chauh ni loin khawpui dangte pawh hian kan tawk zel bawk a. PHED aṭanga tui sem lah hian duhkhawp kan ngah hman ṭhin loh avangin tui semtu tlawn a ngai ziah bawk nen, tui haw ni hi chuan inbuatsaih a ngai viau ṭhin. Keini awmna hmun hi a danglam bik nge ka hre lo a, ni dangah hian tui sem ṭhin a ni tho tak nâin Pathianniah pawh hian tui sem a ni fo a, inkhawm loa buaipui a ngai fo mai. Zêp thu a chêng lo, tui lam kaihhnawih department kan neih pathum–Public Health Engineering (PHE), Soil and Water Conservation (SWC) leh Irrigation and Water Resources (IWR)-te hian mipui mamawh an phuhru zo chiah loa hriatna hi tun hnai chauha awm a ni lo. Department hming meuha ‘tui’ hming pu lo ber PHED chiah hi tui lama mipuiin kan hriat lar a ni tlat maite hi thil kalhmang tur a ni chiah dawn em ni? Public Health Engineering tih lah chuan tui lam aiin mipui hriselna a kâwk mah zawk emaw tih tur a ni bawk a, nimahsela, tui chiah an buaipuiin hriat a ni si.
Eng pawh chu lo ni se la, hetianga tui lam kaihhnawiha sorkarin department pathum lai a nei chunga tui lama harsatna kan nei reng si hi chu thil inhmeh lo tak a ni a, kan department pawimawh tak takte hian an hna an thawk tawk lo emaw tih mai tur a ni. Kan khawpui, a bik takin district capital chinah hi chuan tui harsatna hi awm lo thei hram se la a duhawm a; a chhan tak pawh, a mi cheng tam lam vang ai mahin, damdawi ina damlo enkawl mek an ngah ṭhin vang zawk hian. Entirna atan, Lunglei Civil Hospital hian tui harsatna tawk ta se la kan buai turziate hi ngaihtuah ngai tak a ni. Power Supply lam chu engtiang pawhin harsatna lo awm mah se la, solar leh generator hmangtein emaw êng a neih leh theih maiin a rinawm a, tui lam kherah chuan inphuhrûkna tur a vâng viau mai thei e.
Chhungkaw tin tan ngei pawh tui pawimawhna hi sawi tur tam tak a awm ang. Thlawhhma nei tan pawh tui lama harsatna neih chuan hrehawm tak a ni a, lirthei khalh tan a ni emaw, eng kawngah pawh tui hian pawimawhna thûk tak a nei vek mai. Chutiang taka tuiin pawimawhna a neih a, tui a ṭangkai chung si chuan tui lama harsatna kan la nei reng mai si hi thil inhmeh lo tak a ni a, ruahtui khâwl lama inzirtir thar pawh kan ngai reng maite pawh hi eng emaw chu mutân lian tak kan nei emaw tih mai tur a ni. Kan sorkar hian tui lamah ngaihtuahna thar a hmang ṭan tih han hriat hian a lawmawm tak zet a, mipui tan harsatna awm tawh lo tura hnianghnar taka kan awm theihna turin ruahmanna siam thei se la a duhawm hle ang.
Relegan Siddhi hlawhtlinna bulpui ber chu, “Ruahtui far khat pawh hi a luang ral tur a ni lo,” tia Anna Hazare hoa ruahtui khawlna lama an hmalakna vang a ni. Chutiang bawk chu keini pawh hian kan harsatna tam tak sutkianna tur leh kan hlawhtlin theihna tur bul pawimawh tak chu a ni thei tih hi kan hriat tlan a ṭha hle mai.
- Mahmuaka Chhakchhuak