Kan rama chanchinbu hmasa ṭhenkhat chanchin
India rama ni tin chanchinbu hmasa ber hming chu Bombay Samachar a ni a, kum 1822 khan Gujarat ṭawnga tihchhuah a ni. He chanchinbu hi India ram chauh ni lovin, Asia rama ni tin chanchinbu hmasa ber leh chawl hauh lova chhunzawm rei ber a ni.
India rama kar tin chhuak chanchinbu hmasa ber leh sap ṭawnga chhuah hmasa ber ni bawk chu 1780 khan James Augustus Hickey-a’n Calcutta aṭanga a chhuah Bengal Gazette a ni a, he chanchinbu hi editor hming chawiin mi ṭhenkhat chuan Hickey Gazzette an ti ṭhin bawk.
Kum 1898 Thiṭin thla aṭang khan Mizoramah hian chanchinbu kan nei ṭan a. Mizorama chanchinbu kan neih hmasak ber hming chu ‘Mizo Chanchin Laisuih’ a ni. He chanchinbu hi John Shakespear (Mizote’n Tarmita kan tih) khan a chhuah a ni. Kum 1902 Sahmulphah thla khan Mizorama chanchinbu chhuah pahnihna ‘Mizo leh Vai Chanchin’ tih chu chhuah leh a ni a, an sawi danin phek 14 laia chhah niin Pu Tarmita leh a ṭhiante’n an enkawl a ni.
Kum 1911 khan ‘Krista Tlangau’ chanchinbu (a hnua ‘Kristian Tlangau’ ni ta) chhuah ṭan leh niin, thla tin chhuak chanchinbu a ni a, editor hmasa ber chu R. Dala a ni. Kum 1920 Thiṭîn thla khan ‘Thahdo Kookie Kristian’ tih thla kip chhuak chanchinbu chhuah a ni leh a, kum 1931 khan Salvation Army lam chuan ‘Sipai Tlangau’ tih chanchinbu chhuah ve leh a. Kum 1934 khan Lunglei lam aṭangin ‘Tlawmngaihna’ tih chanchinbu an chhuah a, kum 1936 aṭang khan YMA lam pawhin chanchinbu an chhuah ṭan ve thei ta a ni.
Kum 1938 Mimkut thla aṭangin LSA chanchinbu tihchhuah ṭan niin, editor hmasa ber chu L.H. Liana a ni a, he chanchinbuah hian thu leh hla lam chhuah a ni deuh ber. 1939 tawp lam khan Aizawl veng pa pakhat chuan ‘Tunkar Hapta Chanchin’ tih chanchinbu phek rukin a chhuah a, hemi hnu lawk hian ‘Nitin Chanchin’ tih chanchinbu chu McCall chuan a chhuah ve leh. 1946 Mimkut thla khan ‘Mizo’ tih chanchinbu R. Thanhlira leh a ṭhiante’n an chhuah ve leh bawk. Kum 1947 a lo inher chhuah chuan Zalen pawl intite chuan ‘Zoram Thpuan’ tih chanchinbu an chhuah a, hemi kum vêk hian ‘Kohhran beng’ tih chanchinbu chu chhuah a ni bawk. Mizorama ni tin chanchinbu chhuak hmasa pawl ‘Mizo Arsi’ tih chanchinbu hi 1948 khan chhuah ṭan a ni a, editor hmasa ber chu Bawihchhuaka niin an sawi; he chanchinbu hi tun thleng pawh hian la chhuah chhunzawm zel niin ka hria.
A tawi zawngin, Mizorama chanchinbu kan neih hmasak dang ṭhenkhat hetiang hian lo thai lang leh ila.
Harhna Hruaina (1949)
Upa Lengkhawm (1949)
Zoram Hriattirna (1953)
Hunthar (1954)
Krista Thuchah Puangtu (1956)
Tunlai (1959)
Zirtirtu Ṭhian (1959)
Khawchhak Arsi (1959)
Ramthar (1960)
Tunlai Chanchin (1962)
Thu leh Hla (1965)
Zoram Eng (1975)
India ram hian chanchinbu lamah nasa takin hma a sawn zel a, Asia-ah chuan India ram hi chanchinbu nei tam ber niin an sawi ṭhin. Tun hmaa India rama chanchinbu kan neih chungchangah a hausak dan an sawi hi thil kal tawh ni mah se, hriat ve hrim hrim atan i han thai lang teh ang.
Kum 1970 khan India ramah chanchinbu 11,036 a awm anga chhut a ni a, kum 1988-ah chuan chanchinbu 25,536 a awm anga chhut a ni.
He thuziah chungchangah hian ziah dik loh lai leh hriat dik loh tam tak a awm ngei ang. Chhiartute in mi hriatthiamna ka rawn dil a ni.
- George L. Ralte, Vaivakawn