CHEMTATRAWTA
“Thinur hrikthlak nan a pawikhawih lo (innocent) ten an lo tawrh ve hi a pawi”
- Lala Khobung
Chemtatrawta (a hnuah CTR) thawnthu hi naupangte ka nih laia ka lo hriat ve tawh a ni a, mi tinin kan hriat deuh vek ka ring. A thawnthu kimchang chu ka ziak lo mai ang. Ti’ang hian han zeldin ta ila.
CTR hi a hming dik tak chu Vomsatthanga a ni. A pu hi pasalṭha a ni a, savawm chempuia a sah hlum vangin a hming hi an phuah a ni. Pa thinchhe deuh a nih ang bawk hian a nupui pawh hrohrang nei tak a ni. Khatia an pa Til (an chhungkaw rohlu) kaikuangin a cheh sak mai kha ama pawi pawh khawih telah a ngai a, tlawmpaeksenah ngaiin an pa hnenah “Nang chuan lui ah chem zu tat tawh suh, i tah vangin thubuai lian tak a chhuah phah a, kan tlang than tawh a nih hi” a ti a. A nupui chuan a zu tat ve a, a tah luau luau lai chuan a pasal cheptu kaikuang bawk kha beisei nei tak nen a lo kal leh a, cheh leh tuma a han en vel chuan a hmu tar eng reng lo mai a “E he... ka cheh hmasak khan ka lo chep bul vek a nih hi le...” tiin beidawng takin a kal san.
He thubuai (case) ropui tak hi a rawn irhchhuahna chu hmeithainu (HTN) vantlang tuikhur hnara a daikal vang a ni. Mipuiin an han hriat chuan an sosang nasa mai a, HNT chu chil hlum mai tumin an pung khawm a. Heti’ang dinhmun a nih tak avangin police an inrawlh thuai a, HTN chu a taksa him nan tiin police station lamah an la ta a. Mipui in rawn pe chhuak tura an ngen laiin a ṭhen in police station chu lunga an den vangin police ho chuan mipui hnawh darh nan tiin silai vanvawrin an kap hial. Officer-in-Charge (O.C) thurawn anga Section 154 Cr.P.C dungzui a First Information Report (FIR) an theh luh hnuah case chu register-in investigation zawhah HTN, Sai, Bak, Sanghal, Fanghmir, Ram-ar, Khaum, CTR leh Kaikuang lakah Charge sheet siamin Court-ah thehluh a ni.
Court chuan an thubuai chu a ngaituah a, thuhretu (witnesses) engemaw zat a exam hnuah Evidence Act behchhanin HNT chu vantlang tuikhur hnarah a e ngei tih proof a ni. HTN chu a thiamthu sawi tura hun an han peka a sawi danin - lung muang taka a ina a lo awm laiin a pawi a khawih miah loh sai thinur deuh a rawn kalin a in chu a rawn chil chhiat sak ta mai a. Ani chu thlabar leh hlau taka tlan chhiain tlem a tlemah a thi lo chauh a, a mangang beidawng chu vantlang tuikhur hnarah a e ta mai a ni, tih thu bak chu sawi tur a nei lo. Court chuan HNT chu S.277 of Indian Penal Code (IPC) dungzuiin thiam loh a chan tir a, kum khat lungin tang turin a rel; a chhan chu sai leh vantlang tuikhur hnar khan engmah inzawmna a neih loh avangin. A in tihchhiat thuah sai kha a thiamthu sawi tura hun an han pek chuan bak hnara a luh vang tih bak sawi tur a nei lo. Court chuan bak leh HTN khan engmah inzawmna a neih tih proof a awm loh vangin sai chu thiam loh a chantir a. HNT in chu a hma ang bawka sak sak leh tur leh HNT rilru tih thlabar leh harsatna a tawn vangin zangnadawmna Rs. 5000/- pe turin a ti. Sai hi Forest Act dungzuiin ramsa humhalh (protected animal) a nih vangin Forest Dept. in mawh a phur a, HNT in sak leh sum chawi tur hi Forest Dept. in an ti ang. Sai hremna thu erawh hi chu Forest Dept. kutah a dah. Bak chu sai hnarah a thlawk lut ngei tih proof a nih hnuah thiamthu sawi tura chance an peka a sawi danin - nuam leh thlamuang taka a awm laiin a awmna changel kung chu sanghalin a rawn phir thlu ta mai a. Hmelma in an rawn bei ta ngei nia a hriatin baklengin a thlawk chhuak a, in humhimna a zawn laiin ramsa zinga lian leh huai bera a ngaih sai chu belin a hlauh luat a leiah a hnarah chuan a thlawk lut ta mai a ni.
Court chuan bak dinhmun leh sai hnara a thlawh luhna chhan te chu ngun takin a ngaihtuah a, in humhimna a zawn vang leh sai tan chuan eng teh vak mah natna a thlen loh vangin a chhuah zalen a. Sanghal chu bak awmna changel a phirthluk thu finfiah a nih zawha thiamthu sawi tura chance pek a niha a sawi chu - lungmuang taka hnim a lo pet mual mual laiin fanghmirin a dulah a rawn seh vak ringawt a, fanghmira lah chu hnahthel hnuaiah a tlan lut daih mai a, a zawnna lamah changel kung chu a phin thluk tak mai thu bak eng dang mah sawi tur a nei lo, bakah bak a lo awm leh awm loh pawh a hre lo. Court chuan changel leh fanghmir te kha engmah an inzawmna a hriat loh bakah hnahthel hnuaia fanghmir lut zawn nan a changel kung phirthluk kha thil ṭula a ngaih loh avangin sanghal pawh chu thiam loh a chantir a. Tu pawi mah sawi lo sanghal dul fanghmirin a seh rikngawt chu proof a nih hnuah fanghmir chu a thiam thu sawi tir a ni a - an chhungkuaa hlim tak leh lungmuang taka an bu (in) Ram-ar in a rawn thai darh sak vek avangin thlabarin an tlan darh ta vek a. A thin ur mangangin sanghal dul a va seh tak mai bak sawi tur a nei lo. Sanghal leh ram-ar ten engmah inzawmna an neih loh avangin fanghmir chu thiam loh a chan tir. Ram-ar pawh fanghmir bu a thaidarh thu finfiah a nih hnuin a thiam thu sawina chance pek a nih chuan - Kha umin a ngumah a rawn den vang bak sawi tur a neih loh avangin thiam loh chan tir a ni.
Sanghal, changel, fanghmir, Ram-ar te pawh Forest Dept ta an nih vangin an chung thu chu Forest Dept. kutah hlan an ni. Ram-ar in khaum poisawi lo ngum a den rikngawt thu proof a nih hnuah khaum chu a thiamthu sawi tura chance pek a nih chuan ti hian a han sawi a. “Mau kunga nuam taka ka lo awm laiin CTR’an ka zamna mau chu a rawn fik ta thut mai a, kei lah chu thlabarin in ham tanna ka neih loh avangin ka thu leh hla pawh ni lo chuan ka tla ta mai a, ka hnuaiah Ram-ar a lo awm leh awm loh pawh ka hre lo, ka zawna ka han tlak top takah chuan ka hnuaia lo awm Ram-ar chu ka delh ta mai a ni” a tih vangin Court chuan khaum chu thiam chan tirin a chhuah zalen.
CTR’an khaum pawisawi lo zamna a sahfik thu proof a nih hnuah a thiamthu sawi turin chance pek a nih chuan in thlahrung leh hawihhawm tak chuan “Kei chu min hriat tawh angin mi hnuaihnung leh mawl, kut hnathawka ei zawng leh nupui fanau chawm ve ka ni a, thawmhnaw pawh mi angin ka nei ve lo - ka nupuiin min tah sak bak hi chuh. Chem tat tura lui te dunga ka zu kal ṭum paw’n ka nupuiin min tah sak tual kawr banbul leh puan ka veng a, mi angin kekawrte pawh ka ha ve lo. Lui ka han thlen chuan mi an awm lo bawk a, ka puanven chu la thlain lui kamah ka dah a, luite a lungtat bulah chuan kheimit chen tui daiin ka ṭhu tung a, chem ka han tah hiau hiau lai chuan ka tilah engemaw hian mi rawn chep tak hlawk vang chuan ka phuzawk a, ka chem tah lai kenga ka kut vai chuan ka bula mau awm chu ka tum vang pawh ni lovin a fik ta mai a, tah khan khaum a lo zam leh zam loh pawh ka hre lo” a ti a. Court chuan ngun taka a ngaihtuah hnuah CTR khan thilsual tih tumna rilru (guilty mind/ mensria) engmah a nei lova, mau a han fik kha hamhaih thut (due to grave and sudden provocation) vang a nih vangin Indian Penal Code (IPC) a “ngaihhnathiam theih” (exception) zinga mi a nih vangin a chhuah fihlim. Kaikuang thu chu ngaihtuah a han ni leh a. A pawi a khawih a zeng pawh ni lo, CTR tila a han chep ta mai kha proof a nih hnuah a thiamthu sawina hun pek a han nih chuan “CTR til ka cheh kha rilru sual leh tihnat tum vang a ni lo, ṭhian leh infiampui tur ngaiin lui teah kei mah chauhin khawhar takin ka awm ṭhin a. Khatia ka awm lai khan tui a rawn fawn zauh zauh a, kei chuan ṭhian leh infiampui tur an awm emaw tiin beisei tak chuan ka va pan a. Thil hlum ang reng hian tui chu a rawn khawih zauh zauh a, min rawn fiam emaw tiin kei pawh chuan ka fiam ve nan tiin ka han chep ve ta mai a, ka cheha lah kha rang deuhin a chhuak thut a, lui kam lah chu a ri ta rem rum mai a, kei lah chuan a chhan tur awm ka hriat loh avangin rang deuhin ka tawm ṭhinna puk lamah ka tlan chhe ta mai a” a han ti a.
Court chuan thil awmdan engkim a ngaituah hnu chuan kaikuang chuan a thil tih chu rilru sual pu leh pawi khawih tum vang a ni lo tih a hmuh chhuah bakah CTR til kha a na ngei tih proof-na medical certificate engmah a awm loh avangin kaikuang pawh chu a chhuah zalen ve ta.