Mizoram Development hi Khawi aṭangin nge kan ṭan ang?
Khaw nge, mi thiam te tih danin Greek city state tih lam aṭangin in tan daih teh ang. Macedonia hotu Phillip-a, Alexander the Great-a pa-in BC 340 vela a hui khawm hma chuan Greece ram pumpuia khua te chu mahnia inrelbawl, eng kawng leh eng chungchangah pawh thu tawp siam thei vek an ni. An ram chu an ta a ni a, khawpui ṭhenkhat chuan an khawpui bakah an ram chhungah khaw per
ṭhenkhat an thuhnuaia awm an nei bawk a. An ram venghim turin sipai an nei hrang ṭheuh va, chak zawk nih inchuhin an indo ṭhin. Chung hun laia an khawpui lian deuh deuhte chu Sparta, Athens, Corinth, Megara leh Argos te an ni. Heng khawpui hrang hranga mite hian ram danga an kala an lo chhuahna ram an sawiin an khawpui hming zel chu an nihna chin hriatna (identiy/ citizenship) atan an sawi ṭhin. Sparta a mi te chuan ‘Spartan ka ni’ an ti a. Athens a mi chuan ‘Athens mi ka ni’, Corinth a mi chuan ‘Corinth mi ka ni’ an ti ṭhin. Lal chak bik an vaia hneha khaikhawmtu an neih azarah Greece ram ropui tak chu a lo piang ta a. An finna leh an administration kal phung te, khawtlang nun te leh an tawng te chuan khawvel a deng chhuak ta a ni.
Alexander The Great-a te pafa hian Greek ram huikhawma ram khata siam chauh an tum a ni lo va. Khawvel pumpuiah sawrkar pakhat
ṭawng khat hmang, sakhaw pakhat vuan siam an tum a ni. Judate chuan Alexander the Great-a chu khawvel lal te zinga a hnuhnungber turah an ngai a. A lalna leh a lalram chu Messia lo kalna chuan rawn hneha rawn titawpin Judate tan khawvel a lalropui ber nihna, khawvel pumpui chunga roreltu nihna rawn din chhunzawm turah an ngai bawk a ni. Hei hian Isua lo kala khawvelah lalram, lei pumpui daptu tur kohhran a rawn din tur atan kawng a lo sial a ni kan ti thei ang.
Ka sawi tum tak chu British sawrkarin min awp hma zawng khan Mizoram pawh Greek city state kal phung ang chiaha ro inrel kan ni tih hi a ni. Tlang hrang hrangah lal an awm a, an awmna khua leh ramah an thu em em a, ṭhenkhatin khawper te an nei a. An ram chhuahna leh thlawhhma lakna ram chin chu anmahni ram a ni a. An khua leh tuiten chung ramahte chuan thlawhhma an la a, ram ngah deuh te chuan an ram ei tur azirin an khua te pawh sawnin an vai pem mai ṭhin a. Greek city state te ang bawkin lal khaw tinte chu an miten an citizenship leh an nihna hriatna (identity)-ah an hmang vek a. Khawia mi nge i nih? an tihin tuman tuna Mizoram kan tih ang ram hming sawi tur an la nei lo; Lalburha khua, Zataia khua, Kaihranga khua, Kairuma khua an ti mai ṭhin. Greek city state lalte ang bawkin an indo ṭhin a. A tawpa khaikhawmtu, chak bik erawh an awm ta lo a ni. Chu chiah chu British ho an lo len pawha kan chaklohna a ni ta. Ram khat anga khaikhawmtu lal awm a, inhlawmkhawm tha ni se chuan khati mai khan mi ngoho lakah an zawr bik hauh lo tur hi a ni na a le.
India independence hnuah party thar Mizo Union lo ding chuan ‘Lal ban’ chu thupui berah an rawn neih a. Mizo lalte thuneihna chu chhuhsakin khaw tinah village council din a ni ta a. Chung mite chu thlan lal, term neia lal an ni a. An lal chhunga an thuneihna erawh chuan Mizo lalte lal laia an thuneihna chu a thlak ta a. An khaw lal ram chin chu an ram chin a ni a, lal khua chu an khua a lo ni a, lal mi leh sa te chu an mi leh sa te an lo ni ta a. Khaw chhung chu an ta a ni a. Thu neihna an nei a, huan ram an pe thei a, In hmun an sem thei a, school hmun tur leh khawtlang pawimawh atan hmun an siam thei a. Lui leh a chhunga sangha leh chakai leh ulawng te chu an thu hnuaia mi a ni. Chutiang taka thuneihna nei chuan Mizo lalten ram leh khua min lo siamsak chu an han enkawl ta a. Atirah chuan Village Council chuan Mizo lalten an ram chin duat taka an enkawl, keipui sahauh taka an hauh, an khua leh tuite ei leh bar zawnna ram chu uluk takin an enkawl zui a. Lo tur ram ṭheh thuah te, huan siam thuah te, khaw reserve leh chak lakna reserve enkawl thuah te, khaw kar kawng sah leh enkawl thuah te an thawk ṭha hle. Hun lo kal zelah Mizoram buai 1966 hnu lamah erawh chuan sawrkarna lo inthlakin an ta ang taka an enkawl ṭhin kha khaw tam tak village council te chuan mi ta ang maiin an enkawl ta a ni ber alawm maw tih mai tur a lo ni ta.
Ram buaiin min umdarh a, Mizoram pawn hla tak tak thlengin chhungte belin kan tlan a. Boruak a lo muan deuh chuan kan han haw khawm a, mi leh sa kan inchiahpiah ta, Mizoram pawn aṭangin chi hrang hrang kan lut khawm bawk a. Vairam leh sap ram thleng pawh a finna zir, ram neih hlutzia hriate kan fuan khawm ta. Lal lal lai aṭangin kan ram chu kan vaia kan ta, kan eizawnna atana kan hman tlan dial dial kha a ni a. Tumah initsik lo leh ram zau pui pui valh tumna rilru nei ngai reng reng lo va lungawi taka kan inṭawm mai ṭhin kha, finna an vuah mahni ṭanghma haina chuan min rawn luhkhung ta. Chung mite chuan kan khawtlang roreltute chu hnehin mimal ram neih kan intihsiak ta a. Sawrkar policy thar, tlangram lo neih ti tawpa lo nghet neih inzirtirnain a zui. Kan vaia kan inṭawm (common land), tu ta bik mah ni ngai lo kha, chan darhin kan insalem tan ta mai a. Khaw
ṭhenkhat fimkhur lo deuh phei chuan vantlang lo neihna tur ram an nei mumal tawh lo hial a ni awm e. Lo neih theih ram ṭheh dan pawhin mu leh mal a nei lo va, khaw tam tak village council-in ram an enkawl dan hi chu enchian a ngai khawpin ka hria. Lehlamah chuan ram vawn him ṭulzia leh pawimawhzia, kan vawn him loh chuan nakina kan tu leh fate tana a hlauhawm dan tur hrilhtu leh zirtirtu an awm loh vang pawh a ni thei.
Landlord awm ngai lohna ramah hian mi hausa ram zau pui pui nei (Landlord) kan siam thar ta ṭeuh mai. A nih leh tuten nge Landlord chu siam, anmahniin nge mi dangin? Lo nghet neih hi eizawnna atana kan hman theih tak tak dawn chuan a ṭha thlawt e. Ram ngaw tam tak kan humhalh theih phah ngei ang. Amaherawhchu, ṭhenkhatin sum chang nghal mai thei thlai chin aiin khua rei duh chi teak leh thil dang kan ching a. A thar hmain ei tur awm loh vang leh dam lohna avangten mi hausa hnenah zawrh a ngai a. Kan ram mi hausaten landlord nih tumna an neih ngai reng reng loh laiin, miretheite zawk hian landlord-ah kan siam mek a nih hi. Huan atana kan enkawl ram chauh ni lovin ram palaileng te pawh kan hralh ta zel mai zawng a nih hi.
Tun aṭanga rei loteah ‘mi hausain ram an ngah mi rethei tan sawrkarin chhuhsak sela min sem rawh se’ tiin kan la au rual ngei ang. Mahse chung Landlord te chu keimahni,mi rethei inti te leh khawtlang hotu fimkhur loten kan siam an ni si.
Hawh u, a tlai hma hian village council thu neitute leh khawtlang hi i harh ang u. Development kan tih hi kan thinlungah inṭan se, thingtlang khua aṭang hian i tipuitling ang u. Ram kan nei a, thu neihna kan nei a, khua leh tui kan nei a. Kan khawtlang hmasawnna tur hi kan kutah hian i la tak tak teh ang u. Khawtlang tana thlai chin hlawk turte ngaihtuah ila, a hralhna turte pawh ngaihtuah ila. Kan khaw chhung kawng te awmze nei takin rem ila, khaw zauhna lam tur rel fel ila, pem lut duhte tan inhmun ruahmansak ila. Kan khawtlangin a mamawh school, damdawi in, khawtlang hriselna tura thianghlimna zirtirna, tuichhe paihna leh in chung tuiin lei a tihmin lohna tura lak dan te chenin. State sawrkar tan hian ram pum huap programme siama kan vaia kan zui tur, insak chugchang, khawtlang faina leh, ka sawi tak tui luankawr thleng hian a harsa a ni ang e. Ram changkang kan nih theihna tur chuan thingtlang khua (village) thuneitu tinte kan harh chhuah a, kan khawtlang hmasawnna mawh leh development hi kan kuta kan lak tak meuh a ngai ta a ni.
Thingtlang khuaa kan primary school, middle school leh high school tam tak ram buai hma lam a mi kha, village council hotute ṭhahnmengaihnaa din an ni. Reserve a khiangnunghak leh thing dang te an hralh a, leipui tur ram an hralh a, khaw chheh vela theihai te an humhalha, school naupangin an zuar a, chung chu zirtirtu hlawh an tuakna a ni. Chuti taka ṭhahnemngaia tang tlang chuan zirna school te an lo din ṭhin a ni. Sawrkar
aṭanga development lo kal te inchuh buai mai mai lovin development thil tak tak ngaihtuahin khawtin hi han inel ila thingtlang khaw intodelh lo awm lo khawpin hma kan sawn thei ang. Ram buai hmaa hmanraw ṭha leh lir thei eng chi mah pawh kan neih loh laia vai buhfai ngai lova inchawm ṭhin kha, kan ram thar chhuah ngei hian inchawm ila, din chhuah in tum tak tak teh ang hmiang.
Kan Mizo lalten thi leh thau pawlha ram min lo siamsak, min humsak, uluk tak leh duat taka an enkawl ṭhin hi i sem ral mai mai lo teh ang u. Ei zawn zelna tlak turin i humhalh zel ang u. Industry leh thil ropui tak ti tur anga in sawi, ti leh si lo te bumna avanga kan ram kan pek ral mai maite hi sim ila. Kan khawtlang ei zawn tlan theihna tur ngeiin humhalh ila; development hi kan thinlungah inṭan se, kan khua ṭheuhah i tipuitling ang u. Kan ram hruaitute hian kan changkan tak tak hi min duhpuiin, mahni in
ṭanpuite hi an ṭanpui chakte an nih ngei ka ring ṭhin. A chang erawh chuan kan politician-te hian ram mipuite intodelhna leh changkanna tak tak hi min duhsak lo va; anmahni mamawh reng tur tawk leh kan vote an chan theihna tura dawmna tlem te min pe hlek hlek chauh anga ngaih mai hi a va awl ṭhin em! Chutiang ni lo va, Mizoram farmer-ten an kham mai ni lo, an khawsak nawm ve leh, changkanna tur an thar chhuah theih nana ṭanpui dan kawng an zawn ngei beisei chungin thawhpui ila. Thawmhnaw pawh keng mang lo va, Aizawl kal chamchi te ipte aiin ram intodelhna tura thawktu farmer te ipte an tihpuar zawk ngei theih nan hma kan la zel dawn nia.
- Commissioner Lalkiamlova,
Tuikual South