Written by
L.B. Tluanga

Chiah puam education

School Education ruangam leh kal phung thar duangtu Kothari Commission (1964-66) khan ṭawngkam thar, hlu leh mawi mak danglam tak tak pali/ panga vel a hring chhuak a. Chu’ng zinga pakhat chu, ‘Education hi mihring hman tlak siam tura sum sen ralna manhla tak’ (Education as an investment in human resources) tih a ni.

“Sawrkar hian education-ah sum tam zawk hmang se, mihring ber an lo changkan chuan thil dang a harsa tawh lo. Hmasawnna kawng dang chu sum tlem zawk sengin a neih theih mai dawn a ni,” tih lam pang kha a sawi tum ber chu a ni.

He thu ropui tak hi Mizote chuan kan hre veikhawr deuh tlat mai a. “Lehkha i thiam loh chuan puak i phur ang” tih hla chang hnihna tur ni awm tak hian, “Ka fanu/ ka fapa hi sum tam zawk seng pawhin lehkha zirtir ila, sawrkar hna a hmu ang a, sum tam zawk a la rawn thawk chhuak dawn a ni...” tih ngaihtuahna hi kan pu deuh fur mai. Mizote zinga sap sikul (English medium school) rawn hawngtu pawh he rilru (chiahpuam rilru) bawk hi a ni.

Thiamna chu a thawk chhuak thei (productive) ngei tur chu a ni a, sum leh paia hlawhtlinna ngawr ngawr kan tin zawn ta lutuk erawh a dik lem hauh lo. Thiamna-in a tum bulpui ber chu mihring puitling chher chhuah a ni tih hi kan ngaihtuah chang ta meuh lo ve.

Mihring puitling chuan a mamawh tawk sum leh pai a thawk chhuak thei tur a ni a, nun tih chhiatna tur khawp sum a mamawh lo. Mihring chher puitlin nan sum an hmang tel ve bawk ṭhin a; keini erawh chuan sum hmuh nan mihring nun hlu tak chu kan theh thang phal tlat mai a ni!

Zirna hlutzia te, ṭawng dang (English, Hindi etc) thiam a pawimawhziate hi tu han hnial rual a ni lo. Chutiang bawkin mihringah hian dikna te, takna te, nghehna te zuk phun ding turin pianpui ṭawng, ṭawng bulṭhut a pawimawh. Chuvangin, Primary Education chu pianpui ṭawng ngeia zir tur a ni, tih hi hmasang ata vawiin thlenga mi thiamte ngaihdan ding reng, UNESCO meuh pawhin ring taka a tlangaupui reng a ni a; Mizote erawh chuan kan beng kan chhu ngawng tlat a, kan mit kan ti-kalh lui tlat mai a nih hi!

Mihringte hian nghahchhan (domains) pathum kan nei: Taksa, rilru leh thinlungte an ni. Taksa chakna kawngah chuan ran leh ramsa ṭhenkhat chu mihring aia chungnung zawk an ni. Rilru/ ngaihtuahna/ finna lamah chuan mihring kan ropui hle; chutih laiin rannung leh ramsa fing, mak leh danglam tak tak an tam mai bawk. Ran/ rannung/ ramsa finzia hre thiam tur khawpin mihring hi a la fing tawk lo pawh a ni mahna.

Thinlung (affective domain) lamah chuan mihring hi kan ropui chungchuang tlat mai. Dik leh dik lo, ṭha leh ṭha lo, mawi leh mawi lo; hlu leh hlu lo thliar hrang tak tak thei chu thil nung zingah mihring chauh kan ni. Chumi kan thinlung ram nghahchhan tur leh a ṭhan lenna tura chawm puitlingtu (foster agent) pawimawh ber mai chu pianpui ṭawng thiamna, ṭawng bulṭhut ṭha tak neih hi a ni. Ṭawng zir chawp hmanga chawm len mihring chu, rinawmna tawp khawk a ṭulna hmuna kan mi duh ber a ni lo mai thei a ni.

Mihringah rinawmna te, mahni ingaih hlut nachang hriatna te, mahni inhmuh thiamnate phun ding theitu chu pianpui ṭawng a ni a; chu mai bakah kan ze ṭha tam tak kai tho thei, rilru themthiamna vawrtawp (creativity) chuk pawp thei chu pianpui ṭawng bawk hi a ni. Hetiang thu hi a sapṭawngin, UNESCO hnuai ami, Education For All, Global Monitoring Report 2005-a an commissioned paper - “Quality Imperative” ṭawngkam khat lek han tar lang ila: “The affective domain, involving confidence, self-esteem and identity, is strengthened by the use of mother tongue, increasing motivation and initiative as well as creativity...”

Mahni inngaihhlutna (self-esteem) hi chapo zia a ni lem lo. “Kei chu puitling ka ni a, ka mamawh ka thawk chhuak thei”; “Kei chu lehkhathiam ka ni a, dawt sawi mai mai tur ka ni lo”; “Kei chu zirtirtu/ rawngbawltu ka ni a, kut tling lo thil hi ka ka-ah a lut tur a ni lo” tih lam pang hi a ni. Lal ropui Akbar-a pawhin sa a ei duh lo. “Ka pumpui hi ran thi phum nan ka phal hlei nem” a ti mauh.

Hna lian leh hna sang, hna pawimawh bik thawk turin a thiam ber ber, a tling leh tlak ber ber kan thlang chhuak a; chuti chung pawhin kan ngaih a la ngam chiah lo a ang khawp mai. Kan zinga hmuipui pu deuh leh pa ril, pa dung sei deuh ho kan ruai a, heng kan officer lian ber ber la ni mai turte hi ram leh mipui hmangaih tur te, ei ru lo tur leh taima taka thawk turin an fuih tliar tliar mai kha a ni a; kawng lehlam ngaihtuah chuan a lungchhiatthlak zawk hle a ni! Tunlai hunah thiamna chu a khingbai thei tawh a, ‘top brain’ leh ‘integrity’ pawh an kal dun kher lo thei tih kan hlauthawng ta a ni ngei ang. Thluak leh thinlung inbuk tawk lo hlauhawmzia hi kan la hre dawn chauh niin a lang.

Sapṭawng dang pakhat- “Mother tongue learning - the essential primer...” tih hi mawlmang takin han sawi fiah leh ila. Thingah emaw, rangva-ah emaw rawng kan hnawih dawn chuan, nghet taka rawng a kai theih nan ‘primer’ kan hnawih phawt ṭhin. Hriatna/ thiamna ṭobul man thiam tur te, chhungril nun dik (inner values) man khawm thei tura ‘primer’ pawimawh chungchuang chu pianpui ṭawng hi a lo ni.

Sapṭawng thiam vanga sawrkar hna hmuh theih mai tura rinna hi a lian sawt hle mai a, hemi chhang tur hian sumdawng rilru pu-in sap sikul kan din chuah chuah mai ang tih a hlauhawm hlel lo ve. Sapṭawng thiam eng ang mah se kan beisei ber sawrkar hna lian chin chu tuna zirlai za-a 99.9 hian an hmu dawn lo reng reng. Neih thinglung khawngin, kan Zo zia zawng zawng phat sanin, kan behlawi bai chen hian English medium-ah let vek mah ila, kan fate za zela 95 (aia tam mah) hi chuan sawrkar hna hrim hrim an chang dawn chuang lo.

Zirna leh sawrkar hna kan ngaih zawn lutuk hi Mizote vanduaina lianpui a ni. Hetiang ‘ṭhi pawl’ zuartute hian hnam pawi an sawi a ni. Sawrkar hna ringawtin ram leh hnam a siam theih loh. Sum kan umna lamah nun khingbai, sap leh mizo chawhpawlh kan thar chhuak ṭeuh mai ang tih a hlauhawm e!

Zofate tan sakhua, politics, eizawnna leh vantlang nun kawng dik bul ṭanna rahbi hmasa ber chu a, aw, b, ch... ngei hi a lo ni. Ṭawng dang zir hma lutuk hi mimal nun sawp pherhna leh hnam zia nuai rehna awlsam tak a lo ni e.

- L.B. Tluanga