KAN HERITAGE-TE HI
‘Heritage’ han tih hian mahni ṭawng ang maiin kan hre deuh vekin ka hria. Chamber Twentieth Century Dictionary hrilhfiah dan chuan ‘anything transmitted from ancestor or past ages’ tia dah a ni. J.F.Laldailova English-Lushai Dictionary-ah chuan ‘thil rochun’ tiin a dah a, a huam zau hle. Keimahni khawtlang leh Mizoram pum huap heritage mai bakah mimal emaw, chhungkuaah pawh heritage (rohlu) huan ram, in leh lo, sumpai leh a dangte pawh in hlan chhawn emaw in rochun pawh a huam ang chu.
Ka ziah tum chu kan khawtlang leh zofate zawng zawngina kan pi pu aṭanga kan heritage chungchang a ni. Hetiang lampang mipuite tana thil hlu a chantir tumtu pawl Indian National Trust For Art & Cultural Heritage (INTACH) chu kum 1984 khan India ram khawpui leh capital-ah mithiam leh a tui miten an lo din a. New Delhi chu Head Quarter-ah hmangin State hran hranah chapter a zawngin din a ni. Tun thleng hian Chapter 170 lai a lo awm ta der mai. State lian ṭhenkhatah chuan chapter khat aia tam din niin India ram pawnahte pawh chapter din a ni nual. Mizoramah pawh chapter din niin kawng hrang hrangah ngawrh taka hma lak a ni.
Heritage chungchangah mi thiam zawk leh hre zau zawkten an sawi leh ziak ṭhin dan chuan heritage hi hlawm hnihah an ṭhen a, pakhat chu 'Intangible Heritage’ an ti. Keini zofate tan chuan pipu aṭanga kan chhawm zel zonunmawi, tlawmngaihna, lam leh zai, thu leh hla, kan thiamna art chi hrang hrang, ṭawng leh thil dang dang a tawi zawngin kan culture hi kan vawn leh kan chhawmnun a ṭul. Tlawmngaihna hi ṭhenkhat chuan dal leh tla hniam viauin an sawi ṭhin a, a dikna lai pawh a awm awm e. A chhan chu hmanlai pi pute huna an khawsak dan a dang tawh a, tlawmngaihna lan chhuahna hun ram chhuah a awm tawh lo a, zualko kal leh mi zawnte a awm tawh lo a. Kan khawtlang nun leh hnathawhnaah style hran deuh a nun a ngai tawh a. Mi thiamten civilization hian culture change a keng tel an tih hi chu a dik a ni.
Amaherawchu, zonunmawite hi kan chhungril nunah ‘Core Culture’-ah bet tlat sela, chuti a nih loh chuan mumal lo takin (normlessly) zofate hi kan awm palh ang. Kan hriat angin kan Mizo ṭawng hi kan culture a ni. Tunlaiin ṭawng lampang zir miten ṭawng ral mek, 'endangered’ list-ah an sawi tel ṭhin. India ram hi khawvela ṭawng chi hrang hrang leh thi mai tur tamna ber 196 lai awm nia sawi a ni. North-East-ah hian ṭawng chi hrang thi mai tur tamna ber tur niin an sawi. Kan experience dan pawhin Ralte ṭawng chu a tam zawk chuan kan hre ngai ta der lo a, thi tawhah kan ngai mai thei. INTACH news letter report dan chuan ‘when a language dies, a culture dies; thepoetry, song, literature, stories, history, customs, traditional and valuable knowledge system, philosophy and wisdom are lost.’ Tichuan, ṭawng a ral chuan kan heritage hlu em em mai hi a ral tihna a ni.
'Tlawmngaihna’ hnam dang ṭawnga lehlinna awm lo kan tih ṭhin, kan chhuan em em te hi kan ṭawng a ral chuan a bo dawn tihna a ni. Chuvangin, Mizoram chhunga Mizote hian Mizo hnahthlak hnam peng hrang hrang leh hnam dang reng rengin kan ṭawng hi min ṭawngpui ve turin an ṭawng paite nuih sawh loin zaidam leh hawihhawm takin phalrai ila. Mithiamte chuan ṭawng chu a hmangtu an tam poh leh a chakin a dam khaw chhuak ṭhin an ti.
A pahnihnaah chuan Tangible Heritage a ni a, hei pawh hian a huam zau hle. Khawih theih thil pi pu aṭanga kan rochun, kan tlang sang mawi tak tak, ramngaw leh hnim hring, nungcha, lui leh kan pi pu sulhnu, lungphun, puk leh in sak hluite a huam a. Mizorama kan forest area neihte hi statistical handbook of Mizoram 2012 tarlan danin sq. km. 19183 a ni. Kum 2006 handbook-ah kha chuan sq. km. 16717 chauh niin kum 6 chhungin sq. km. 2466 laiin forest area kan lo neih belh ta reng mai a. Hei hian Environment & Forest Deptt. (EFD) te hmalakna avangin leh mipuite hian ramngaw leh nungcha humhalh kawngah awareness kan nei ta hrim hrim a tih theih ang.
Ram changkang zawkte hi chuan an ramngaw ṭhiah (deforested) te kha tunah chuan ngaw chhah takah an siam leh vek tawh a. Kum 2003 a Japan rama ka han kal ve khan an ram dung leh vang kan tlawh kual nasa mai a. Tlang rama khawsa loin phai ruamah leh a zawl chin hlirah Japanese ho chu an khawsa a. Mongolian thlah ṭheuh ṭheuh tlang mi pawh awm loin an changkang vek mai a ni. Keini chu tlang chhipa khawsa chi kan ni a, Japanese ho ang hian phai ruam leh zawlah chauh cheng ṭhin lo ni ila chu kan changkang zawk awm mang e ka ti ṭhin. Kan tlang ram ngawte kan vawn ṭhat chuan hydro-electricity atan tui hna pawh kan nei ṭha ang a, phai kuamah leh zawlah awlsam takin kawng leh development dang dang pawh Japanese hote angin a awlsam zawk ngei ang.
Kan heritage pawimawh, kan tlang ram ngaw, hnim hring leh luite hi mihring kan lo pun zel avangin a ral lo thei lo a. Kan ram sawrkarin small hydro-electrict project an han tih ve te pawh hian hisap ang power min pe thei lo. Aizawl khaw sira Chite lui luang del del te pawh hi a chhe der tawh a nih hi. Mizoram lui sei leh lian ber Tlawng lui pawh hi a la kang chat mai awm asin. Tlawng lui hnar kin Zopuitlangah sawn India Sawrkar Defence Ministry chuan tunah hian Radar Tracking Station bun a tum a, hemi atan hian a tlang chhip ngaw ṭha tak saw acre 300 lai lak an tum a. Chutianga an tih ngat chuan Tlawng lui hnar kin ngawpui saw an tihchhiat vek dawn avangin kum 2011 khan INTACH, Mizoram Chapter chuan Lungleia DC, DFO leh NGO-te phungbawma sawmin objection siam a ni a. Chu chu kan State sawrkar-in Central sawrkarah a thlen a, acre 300 aṭangin a ngawpui chhah lai acre 30 a ti tlemin acre 270-ah an tla thla ta a ni. Zobawka sport complex siam mek pawh sawn Tlawng lui hnar a khawih buai dawn avangin INTACH ho lu a hai hle a, hemi chungchang hi Supreme Court Empowered Committee hnenah thlen tawh a ni.
Khawvel boruak inthlak danglam dan zir chiangtute, The Intergovernmental Panel On Climate Change (IPCC) chu tunah chuan an buai ta hle. Khawvel ram hrang hrang inzawm khawm pawl chuan beihpui thlakin kum 2014 April 22nd khan Earth Day, May 22nd ah International Bio-diversity Day leh June 5th khan World Environment Day-te in lungrual tak leh urhsun takin an hmang a. Heng huna an thupui ber chu ramngaw a chhiat nasat tawh avang te, mihring lo pung zelin boruak chhia (carbon emmission) a siam tam zel avanga sik leh sa lo danglamten zawi zawia khawvelah chhiatna a rawn thlen mek lo do let dan ngaihtuah a ni ber.
Tunah hian India ram mipui 49% chaw rinpui ber wheat pawh tun hma aiin an thar chhuak tlem a, tuifinriat chim chin sang zel chuan khawmual chim ṭeuh tawhin, cyclone thlipui na tak tak a rawn siam a, khawvel pum puiah tun hma ai khan a letin khua a lum chho zel a, chhiatna rapthlak (catastrophe) thleng mai thei turah an ngai hial a. Ramngaw leh hnim hring vawn ṭhat kawngahte leh carbon-emission tih tlemna kawngahte hma kan lak tlan a ngai a ni.
Mizoram khaw chhak lamah khian Mizote sulhnu hlui hmuh tur a tam a, khing khi kan history leh culture lungphum pawimawh an ni. Heng khua- Vangchhia, Dungtlang, Lungphunlian, Lianpui, Sailulak, Farkawn, Champhai leh hmun dang danga kan pi pu sulhnute hi kan culture leh history chhui chian nan vawn ṭhat tur a ni. Art & Culture Deptt. ten hma an lak chhunzawmin INTACH Mizoram Chapter chuan chak taka hma lain Vangchhe khuaa lungphun 200 lai awmna leh Kawtchhuah ropui kan tih takte khi Indian Archeological mapa chuang turin ‘National Importance’-ah India sawrkar chuan February 2014 khan a puang a. India ram pumpuia heritage 3680-a a pawimawh zual 25, Adarsh Monuments an thlanchhuahah heritage dang 10 (sawm) an telh leh dawn a, chutah chuan Vangchhe khaw heritage pawh a tel thu Pu P.Rohmingthanga IAS Rtd., Chapter convenor chuan a sawi.
Vangchhe khaw ho chuan India sawkarin heritage National importance-a a puan lawmna leh thlangtlak gate-te hawngin March ni 26 leh 27, 2015 khan programme ropui tak INTACH hoten an hman pui nghe nghe.
Kan zonunmawi, kan ramngaw, kan tlang ram thengthaw nuam em emte leh kan pipu sulhnute hi kan heritage-te an ni a, kan vawng ṭha tur a ni.