Contract system-ah change!
Synod hruaitute zinga mi pakhat chuan ṭum khat chu miin Synod hausakzia thu leh a hmalakna a zauzia thu ti-el deuha an sawi chhan let nan heti hian a sawi fiamthu a, “Sawrkarin nuai 50 vel senga a sak zawh theih hi Synod-ahte chuan nuai 30-35 velin kan sa zo thei ṭhin alawm, ei bobar awm ve hek lo le,” tiin. A fiamthu a ni na a, thui takin a dik thei ang.
Mizoram sawrkar hnuaiah hian sum hi a tlem ngawr ngawr hauh lo. A bik takin project hrang hrang hnathawh nana dahhran (earmarked) tawh ngat phei chu state dangte nen a inang reng. Kan plan sumte pawh hi hmuhsitawm ngawih ngawih khawpa tlem a ni bik lo. Mahse heti chung hian Mizoram chu infrustructure lamah kan la hnufum hle si. Kawngpui kan nei ṭha lova, sawrkar building tam tak pawh a sak danah a lungawithlak loh ṭhin hle. “Hei chu a siamna/ sakna sum sunction a va tlem awm ve aw!” tih ngawih ngawih tur sawrkar building te, kawngpui te, side-drain te, bridge te leh hydel project thlengin a awm ṭeuh a nih hi. Hengte hi hnamdangte lakah Mizo leh Mizoram hmel timawktu tih loh rual a ni lo.
Eng vang nge?
A chhan a tam lovin ka hria. Kan architect te, kan mistiri te hi hnamdang aiin an thiam lo zawk hle a ni thei ang em? Ni lo. A nih loh leh kan contractor te hi state danga contractor-te aiin an duham uchuak hle em ni? A ni ber chuang lovin a lang. Tih tak êmah chuan mihring chu duham, hlawk duh vek kan ni a. Contractor-te pawh mihring an nih ve miau avangin an duham ve tho ang tih rin tur. Vai contractor pawh mihring ve tho. Mihring zinga a tam zawk hi chuan control-tu awm lohnaah chuan ‘tlemte thawha tam tam tak neih’ kan duh vek. Mizo contractor-te hian chu mihring ‘ze pangngai’ chu an nei ve, an uchuak love. A chhan ber zawk chu kan contract system ṭhat tawk loh vang zawk hi a ni. Vawiina kan contract system hian mihring thinlung duham tak hi a ṭha zawngin a kuaiher (drive) miau lo a ni.
Entir nân: Contractor pakhat chuan nuai 50 man sawrkar building pakhat sak tur contract hmu ta se. Chu contractor chu mihring ve bawk a nih avangin nuai 50-ah chuan a hlep tam theih dan ber a ngaihtuah ngei ngei dawn a ni. ‘Nuai 30-a ka sak zawh theih chuan nuai 20 ka hlep ang’ ti rilru pu chungin a thawk mai thei. Chu a mihring rilru chhe tak (a chhe bik lo kan tih tawh kha) duhthusam khap behsaktu tur dan siam a nih loh chuan chu a duhna rilru chu a kaltlangpui ngei ngei dawn a, a hna pawh a chhe lo thei lo ang! A nihna tur dik tak pawh a ni. Hei hi vawiina kan contract system hman mek a ni a, infrustructure ṭha nei chi kan ni lo.
Contract system-ah 'change'
Mihring chuan tlemte thawh a, a rah tam tak seng a duh, kan sawi tawh. Tlemte a thawh theih loh vek pawhin tam tak thawk chungin ‘tam tak hlep’ a la duh hram. Chu mihring zia hmang ṭangkai thei zawng chuan contract system hi her rem ni ta se kan buaina hi a kiam sawt ang. Mihring rilru puthmang siamṭhat hi duhthusam a ni, mah se, hun a duh rei hle si. Chuvangin, mihring ze milin system hi her rem ila a finthlak fo.
Heti hian- Sawrkar Department pakhat Office cheng nuai 100-a contract system-a thawh zawh tur lo awm ta se. A hmasain sawrkar chuan dan pangngaiin advertisement a tichhuak ang a, contractor tu emaw berin a lo thawk ang a.
Cheng nuai 100-ah chuan contractor hlawh pakhat mah a awm lovang. Contractor chuan chu pawisa hmang chuan a ṭha thei ang berin architect design ang thlapin a sa tawp mai dawn a ni.
Tichuan, chu a contract work scutinize/ exam turin sawrkarin mi thiam bik, tham theih miah loh (chhungte leh ṭhiante nei miah lo vai ni thei nghe nghe se) member 5 vel awmna Scrutiny Board siam se. Anni chuan uluk taka an enfiah hnuah a hrang
ṭheuhin secret ballot paper ang deuh hian Grade pe se. An grade pek chu mi hrang hlakin khai khawm leh se, a khaikhawmtu chuan eng grade nge a khaikhawm tih hre miah lo bawk se. Tichuan, an grade pek result azirin hetiang hian contractor chuan hlawh nei se-
1. Grade - O - Cheng nuai 20 a hlawh ang a, a remchang hmasa berah chu aia contract lian pek leh tur a ni ang (compulsory)
2. Grade - A - Cheng nuai 15 a hlawh ang a, a thawh tawh tiat vel contract pek leh theih a ni ang (not compulsory)
3. Grade - B - Cheng nuai 10 a hlawh ang. A thawh tawh chanve aia lian contract pek phal a ni tawh lovang.
4. Grade - C - Cheng nuai 5 a hlawh ang. Contract vawikhat mah sawrkar hnuaiah a thawk leh thei tawh ngai lovang.
5. Grade - D - Cheng khat mah a hlawh lovang a, cheng nuai khat a chawi zawk ang a, a ṭul dan azirin kum khat thleng lungin tantira hrem theih a ni ang. Sawrkar hnuaiah contract pek leh phal a ni tawh lo bawk ang.
Chu contract work bang langsar lai takah chuan contractor hming, estimate amount, sak hun chhung leh Scrutiny Board ten Grade an pekte chiang leh fiah takin ziah ni bawk se.
A ṭhatna bik turte
He system hian ṭhatna bik tam tak a nei ang, chungte chu-
1. Contractor duham tak chuan hlawh tam si, contract dang hmuh leh ngei ngeina tur ni bawk Grade ‘O’ hmuh ngei tumin a bei ngei ngei ang.
2. Contractor chuan hlawk a duh ber. Chu hlawk a duhna tak chu ṭha taka a contract hna a thawh aṭang chauhin a nei thei tawh ang. A hming a ṭha sawt ang a, a hna ṭha tak chu sawrkar leh mipui tan malsawmna a ni nghal ang. (Tuna kan system hman mekah chuan contractor a hlawk poh leh contract work a chhia)
3. Grade hmu hniam deuh contractor-te chu anmahni leh anmahni an inban ang a, reiloteah contractor ṭha hlang hlirin hna an thawk thuai ang a, kan infrustructure te quality a ṭha thuai ang.
5. Contractor hlep tam duh vanga contract work chhe tak tak kan hmu tawh ngai lovang.
6. Contractor ṭha lo, bang chuang si loten ram an khawih chhiat hi a lo tawp tawh ang.