ZPM sorkar a langtlang
A kamkeuna
Langtlang sorkar hi sorkara thuruk leh hmalakna hrang hrang zêp ruk leh thup awm lova mipui hriata puan chhuah ringawt hi a ni lo. Transparency-in a tum tak zawk chu kha hmalakna kha ruahman lawk ang takin a ṭhat zawng (quality) leh a hlut zawng (value) bakah, sum leh pai ruahman zat leh hun tiam (time bound) chhung ngeia peih a ni em, tih leh a nih dan tur ang thlapa siam leh saka hman ṭangkai a ni em, tih hi a phawk chhuak zawk tur a ni. Tuna kan awm danah hi chuan transparency a awm meuh lo niin a lang. Chutih rualin, a letling zawng erawh chuan tuna ministry kan hrawn mek hi a lang tlang ṭha hle niin a lang a; zêp leh thup awm miah lova a lan tlang (transparent) dan langsar zual deuh deuhte han tarlang ila.
Contract hnaah
A bik takin Public Work Department hnuaia contract hna hrang hrangah ZPM Ministry hi a langtlang (transparent) chiang hle niin a hriat theih. Contract hna pakhat mi pahnih pathumin an lei chhawn ṭhinte tun thlengin a la tawp thei lo niin a lang a; open tender lem, restricted tender lem, departmental work lem etc. a awm ngei nia chiang taka a lan tlang avangin plan & project (draft project report) ang thlapa thawh zawha hman tlak hmuh tur a vang hle nia sawite a awm. State Monitoring Committee dina vil zui tur a nih hnuah a pawimawh ber system monitoring ngaihthah chungin normal inspection satliah ang lekin State Monitoring Committee hian contact hnathawh hrang hrang chu a monitor satliah ve mai mai ṭhin nia sawi a awm. Chuvangin, mipui sorkar hi a langtlang chiang hle niin a hriat theih a, hetiang langtlang sorkar hi kan la hrawn zen zen lo niin a lang.
Lamlian lamah
PWD hnuaia mi bawk Zoram hmun hrang hrang leh tlangdung hrang hranga inkalpawhna lamlian (kawngpui) zawng zawng tih mai tur a chhe hlawm hle a, a bik takin Aizawl khawpui chhung leh district khawpui chhung lamlian a chhe hlawm hle. Kuhva pum hmuam chungin lirtheiah chuang ta ila, ṭhial sawm hranpa pawh ngai lova chip vek thei mai ãwmin mi a sawh kawisawi thing kual nasa thei hle. Kawchhung na nei tan phei chuan kulcho derna tur leh ramtuileilova chhuahna tham ni hialin a lang. ZPM Ministry hnuaiah zet chuan lamlian chhiate hi a langtlang (transparent) hneh hle mai a, a lan fiah em avangin lamlian khawii lai mai pawh hi siam ngai vek a ni tih a lang chiang hle. Hei vang hian lirtheia ei zawngtute tlan hlei thei lo, thinrim inthurualin kawngpuite an khar phah hial a ngai thul. MNF party lahin an sorkar chhunga rulnganpa ang zara dum tle zûna lamlian siam an tum, an siam leh tak loh hnuah ram hmangaih thar ta thut ni awm takin an ṭhalaite'n August 5, 2024 khan Aizawl khawpui chhung hmun ṭhenkhatah hnatlang neiin lamlian chhe lutuk an siam a; a lawmawm tak zet a ni. Khatiang khan an sorkar chhung zawng khan ni tin hnatlang nei ṭhin se kan lamliante hi a ṭha deuh vek tawh ang a; sum pawh a hek lo ni mai tur a! Lirthei kawngpui chhe lutuk siamṭha thuai tura insawi ZPM Ministry hian an thutiam an hlen loh vanga kawngpui chhia a tam takzia hi a langtlang chiang hle a, a lawmawm ve hranpa hrim hrim e.
Sum bâwm kawrawk
Indian Express-in Mizoram sum thawh chhuah (GSDP) aṭanga chhutin FY 2023-a leiba ngah ber state (53.1%) a nih thu a ziah te, Assembly House-a zawhna Chief Minister hmasa Pu Zoramthanga chhanna aṭangte leh ZPM sorkara CM Pu Lalduhawma’n Assembly Budget Session-ah tun sorkar hi leiba ngah ber sorkar a nih chhan sorkar hmasa leiba cheng vbc. 13,584.80 an chhawm vang a nih thu a sawite khan kan sum dinhmun a tarlang chiang hle.
Hetih mek lai hian FRMB Act chuan kum 2024-25 ah chuan state sorkarte leiba hi kan sum thawh chhuah (GSDP) aṭanga 20% aia hniam turin a ti a; India rama he dan palzut nasa ber kan nih ngei a rinawm. Leiba kan ngah sa nâk alaiin OMB leh hmun dang aṭanga sum pûk ve miah lo tura insawi khan an pûk ve ta mawlh mawlh a. Sikkim tih lohah state pathum chauhin fiscal deficit kan nei a, chu chu targeted amount aia tam a ni a, Bihar, Mizoram leh Andhra Pradesh-te kan tel. Kum 2024-25 chhunga fiscal deficit chu GSDP vbc. 1,366 vbc aṭanga 2.8%-a nih tum a ni. Kum 2023-24-ah chuan revised estimate angin fiscal deficit hi GSDP aṭanga 4.7% a nih rin a ni a, hei hi budget estimate 3.5% vbc. 1,247 aiin a sang zawk.
Hengte hi uluk taka thlirin ZPM Ministry sum bâwm hi a kawrawkin leiba a ngah sawt hle tih a langtlang (transparent) chiang a; insawhngheh kum (Year of Consolidation) CM-in a chhuanlam mek pawh hian kum 5 chhung a awh lo vang tih sawi a har tawh hle. Hetiang taka mipui tana development sum nei lo langtlang sorkar, sorkar thawrawng hian kawngpui ṭha min hlui a nghahhlehawm tehlul nen, engtikah tak min dâwm chhuak ang maw? Chutih ahnekin PWD Minister khan sum an neih loh chhuanlamin kawngpui chhia an siam mai theih loh avanga mipui hriatthiamna a la dil zui hlauh a. Chuvangin, kawngpui ṭha hi chu beisei rual a ni dawn em niang?
Kawlphetha (Power) lamah
Independence Day vawi 78-na lawmna inkhawmah khan CM Pu Lalduhoma khan êng chhit man bâ cheng vbc 488 pek a nih tawh thu a sawi a; a lawmawm tak zet a ni. Hetihlai hian cheng vbc 140 chuang fe bat belh a ni leh tawh niin Power Minister khan Assembly House a hriattir a. Fihlim tak tak hun kan nei dawn lo tih a langtlang reng mai!
Chutih laiin Ministry hmasa hun lai ang bawkin mipui sorkar, kalphung thar sorkar hnuaiah pawh hian power supply a khaihlak nasa tulh tulh emaw tih tur a ni a. Mi ṭhenkhat titi phunglenga an sawi danin, “Mizoram sorkar hian transformer hlui (second hand) a vuah nasa lutuk a, veng tin, khaw tinah transformer puak leh kâng chhia a tam em em a; hei vang hian current hi kan ngah hle a ni ang, ni khatah current vawi 3-4 te kan nei ṭhin a ni,” tih mipui phun thawm a ring ṭhin hle. Hetiang taka langtlang sorkar ni khat darkar 24 chhunga power supply nei ngun ṭhin hi India ram state dangah pawh an awm ve kher awm lo ve?
Chuvangin, ZPM sorkar hnuaia P&E Department dinhmun pawh hi a langtlang (transparent) chiang hle niin a lang. Khawvel changkang zelah eizawnna hrang hrangah leh kawng engkimah kawlphetha (electric power) tel lovin a khawsak theih tawh loh tih kan hre tlang ṭheuh awm e. Eizawnna mumal taka kalpui hleih theih loh khawpin Mizo District Council hun lai aṭanga kum 52 ral hnu thleng pawh hian harsatna kan tawh lian ber leh kan intodellohna lian ber chu kawlphetha a la ni fan a ni.
Zirna lamah
Mihring nun siamtu School Education Department-ah leh Higher & Technical Education-ah kalphung thar ṭha zawk mipuiin kan beisei laiin sorkar hmasa hun lai ang bawkin MR teacher, SEDP teacher duh tawk mai lovin, casual teacher eng emaw zat lak a ni a. Chutih laiin Samagra Society hnuaia thawktute hlawh a pe ṭha thei bik chuang lo va, an hlawh aṭanga state sorkar tum ve tur state sorkar matching share 10% pek tur a neih loh vang a nih hmel. Sorkar hmasa hun laia CSS hnuaia sum khawtâng rei an sepselna zawng zawng ṭhin ang tho kha an dai ve ta ni berin a lang tlang.
Chu mai bakah, college zirtirtu indaih lo leh sikul lam zirtirtu indaih loh avanga grade IV-te’n class an lak lawp lawpna hmun hriat tur a la awm reng. Zirna dinhmun ṭhat tawk lohzia hi a tuartu sikul/college-te’n kawng hrang hranga lungawi lohna an lantir ṭhin hian tàwptintai a nei dawn chuang lo a ni tih ZPM ministry kalphung thar sorkar hnuaiah hian a langtlang (transparent) chiang hle tih a hriat theih.
Ministry inthlak apianga zirna lam khawih danglam ṭhinna hian kan ram zirlaiteah nghawng ṭha lo tak a nei a ni tih kan politician-hote hian hria se a van duhawm tehlul em! NEP 2020 kan kalpui dawn a nih phei chuan guidelines fel tak awm sa ang tak hian kalpui mai ni se; a kara phuahchawp neuh neuh, a chawṭani lo pawlh sek ṭhin hian zirna kawng bo a siam thei a ni tih kan hriat a pawimawh tak zet a ni.
Mipui chhiah chawi lamah
Mipui aṭanga chhiah lak ṭhin tihpun ve loh an intiam laiin Value Added Tax (VAT) an tihpun chuan tuialhthei lamah nghawng a rawn nei ta a; hei hian mipui aṭanga chhiah tihpun ve loh an tiam tawh chu a nih lohzia a lan chiantir chiang hle. Chutih laiin, Land Revenue & Settlement Department hnuaia ram chhiah (tax) an lak ṭhin erawh kum tin tam ve tial tial tura ngaih a nih laiin a tlem tial tial thung si hi thil mak tak chu a ni.
Kum 4 kal ta chhunga Land & Revenue Tax lak dan thlir lawk ila: Kum 2020-21 khan cheng nuai 2,238.80, kum 2021-22 ah nuai 1,476.75, kum 2022-23 ah nuai 1,312.02, kum 2023-24 ah nuai 1,302.43 -ah a tlahniam leh daih a. Kum 4 chhunga Land & Revenue tax lak luh hi kum tin a tlem tial tial thei hi thil mak tak chu a ni. Chuvangin, mipui sorkar hian mipui chhiah chawi tur chi hrang hrang tihpun ve zar zar zar hi a duhthusam a ni tih a langtlang (transrent) chiang hle.
Land Revenue & Settlement hnuaia ram chhiah (tax) a lak ṭhin erawh mipuiin chhiah an chawi reng chung leh ram chhiah rate tihpun 2014 hman hnuah LSC thar a pun chak tehlul nen, chuti chung pawh chuan ram chhiah a tlahniam zawng zela a kal ta hi mipui sorkar, kalphung tharah hian engkim a langtlang ta ni berin a lang. He thil mak tak leh dangdai tak hi Revenue Minister ber hian a hriatpui ve lo nge, press meet a neihnaah tarlan a ni ngai lo va; mahse, han chhui chian chuan a langtlang reng bawk si a ni.
Sawhthing lamah
Kut hnathawh, lo neih lam enkawltu Agriculture/Horticulture department hnuaia kut hnathawktute’n an nghahfak sawhthing, hmarcha, hmunmphiah, etc leisak tura an sawi chamchi ṭhin chu support price-ah chauh hnemhnânna a awm dawn niin a langtlang ta a. A bik takin sawhthing chungchangah grade A & B ṭhen tur anga sawina a awm a; a hnuah ‘a fai ṭha leh ro ṭha chauh’ an ti leh. Mizoram sawhtthingte hi sawhthing ṭha ber ‘A’ grade a ni pha lo va, ‘B’ grade vela ngaih a ni. Hei vang hian mipui an buai a; chutih laiin sawhthing tâm a lo inlar bawk nen. Zoram mipui beisei ang hi a thleng tak tak dawn ta lo niin a langtlang reng tawh mai a; sawhthing han thar tak tak ta se, miipui nge buai ang sorkar tih chu chhût tham a awm ta mek a ni. Sorkar hian maximum support price Rs 50 hisapin sawhthing chingtute a nawlpuiin leisak ngai ta se, Zoram puma sawhthing thar zawng zawng hi a lei zawhsak thei ang em? Leisak thei ta se khawi lamah nge a tihral (dispose) dawn tih erawh ngaihtuah tham a ni ang.
A tlangkawmna
Ekhai! Sawi tur a van tam tehlul em! Sawi vek sen a ni lo. Kan han tarlan takte khi ZPM Ministry sêlna hrim hrim ni lovin, thil awm dan tlangpui hmuh theih maia awmte tarlanna a ni. State rethei thawh chhuah mumal nei lo kan nih avangin mipui sorkar hi insawhnghehna hun kan pek thiam ve a ngai tlat. A nihna takah chuan eptu party-te pawhin mimal taka CM chettlat dan leh hawiher dan an sawisel tih mai loh chu beihna chhan tur tehchiam an la hre bik lo niin a lang. Ṭan bik nei lo (Neutral) tam ber pawhin sawiselna tehchiam an la ngah lo niin a lang. An thlen chin zelah chuan harsatna lian tham lutuk kan la nei lo tlang niin a lang. Kum 2/1 te han vei phawt se, an nihna tur ziarâng tak tak chu a langtlang lehzual ang.
Sorkar ṭha nei tur chuan eptu party awmze nei leh huaisen, an dai sual palh tur pawh huaisen taka venpuia sutkianpuitu an nih a ngai. Mipui lam pawhin dâwt thu lengvâk leh rin thu mai maia sorkar sawisel nghal chiam chiam zel lovin, thil nihna dik tak finfiah a, takna, dikna leh rinawmna nen sorkar hi ṭawiawma finchhuah fo hi kan tih tur (duty) pawimawh tak a ni tih kan hriat a pawimawh.
Kan CM-in USA a tlawh chungchangah pawh kan ze nawizia leh puitlin lohzia a lang chiang hle. MSA-te'n kan CM an lo dawnsawn dan mawizia leh an zah thiamzia, an lo sawngbawl dan zawng zawngte kha a van hluin a van ropui tehlul em! Sapho hnampui kara khawsa an ni bawk a, an zei tlangin an chetla hmuh a nuam hle. MSA hi an fakawm tak zet a ni. Chutih rualin, Mizorama cheng Zo fate hian zir tur hmabak kan va'n la ngah tak em!
Sorkar kan thlawp danah te, lawmte lawmpui kawngah te, chawimawi tlak chawimawi kawngah leh kawng hrang hrangah insiamṭhat ngaihna lai kan la ngah hle. Chutiangin, kan ram hruaitute pawh hian an tih leh theih loh tur, dâwt thu sawiin mipui tiam vak vak ṭhin lo se a ṭha ngawt ang. Tunah pawh mipui sorkar indai buaina ber chu inthlan campaign laiin ṭawng an thlahdah lutuk vang a ni. Social media a chak tawh si a; "Chutiang khatiang ka sawi lo, engtin mah ka ti lo,” tia ṭan theih miah loh khawpin voice record/video phawrh zung zung mai tur a awm vek tawh a, chuvangin, kan politician-te an fimkhur a ṭha hle.
Tun ṭuma Indianapolis-a Zo fate hmaa kan CM thusawi zingah pawh khan thil pakhat a sawi tel ṭul miah lo a sawi tel hram kha a fuh ber lo. A chhan chu Constitution of India a bel tawk lo hle tih a hriat theih bakah, international boundary awmzia a man fuh tawk lohna lai tilang chiangtu a ni thei. Chuvangin, tute pawh hian kan awm dan hi siamṭhain, Zoram thar i din tak tak teh ang u.
- Dr. C Lalrampana