Hmeichhe man leh sawn man hi
‘Hmeichhe man leh sawn man san a hun ta’ kan han ti thla ringawt ila chhiartu tam tak chu kan thu a rual lo ngei ang. Mizote hi nupaa kan insiam hian man leh mualte neiin inremna kan siam ṭhin a, engtik aṭangin nge man leh mual hi kan neih ṭan tih hi a hriat theih chiah loh.
Sapho lan hma, 1890 hmalam pawh khan inneih dan phung mumal tak chu kan nei tawh ngeiin a rinawm. Amaherawhchu, hmeichhe pasal nei tur man atan pawisa kan hman hi chu sapho min rawn tlawh chhuah hnuah tih hi chu rinhlelh rual a ni lo.
Hmeichhe man hi hmanlai chuan sial/se-a sawi a ni ṭhin a, sial pawh chu pawisa a man tawk ang vela a hlutna chhut ṭhin a ni bawk. Hmanlai Mizo hmeichhe man chu - Sepui (Rs. 40 hu), Senufa (Rs.60 hu), Sepui hnih (Rs. 80 hu), Sela (Rs. 20 hu) tiin an chhiar ṭhin. Man leh mualah sial hi hman nasat ber a ni ṭhin a, sial hian Mizote nunah hmun pawimawh tak changin hmeichhe man atana sial ngat pe thei phei chu hmanlai chuan an ngaisang thin hle. Tin, hmeichhe fa pawh lo piang se ‘Se man tur’ tiin malsawmna sang bera ngaihin mal an insawm ṭhin.
Man leh mualah sial kher inpek tur tih a ni lo a, sial pek tur nei loten a man hu ang tawk pawisa an pe ṭhin. Hmanlai chuan lal neia khawsa ṭhin kan nih avangin lal hnamte chu an man a to deuh bik a, an man atan se sawm (10), lal hnam ni loah chuan thuam nei man se nga (5), mi naran se li (4) a ni ṭhin. Hmanlai hun nena ngaihtuah chuan hmeichhe man hi hlu tak, hautak leh tam tham tak a ni. Nupui man vawi khata pe tlak thei lo tam tak sawi tur an awm ṭhin reng a, pek tlak theih loh avanga inchhuhsak lehte pawh sawi tur an awm nghe nghe.
Tunlai leh hmanlai han khaikhin hian, hmeichhe man kan hman mekah hian lung hi a awi thei mawlh lo. Hmanlai chuan lal hnam phei kha chuan sial sawm lai a ni a, tunah hian sial sawm man chu han chhut ta ila, sial pakhat hian Rs. 40,000/- emaw 50,000/- chuang a man daih tawh a, a tlawm theih danin Rs. 40,000/- ang hian han chhut ta ila, hmanlai lal man chu Rs. 4,00,000/- vel a ni daih dawn a nih chu. Mi naran man ang hian han chhut ta vek ila, hmanlai mi naran man se li (4) chu tunlai pawisa hlutnaah chuan sial pakhat Rs 40,000 man anga chhutin Rs. 1,60,000 ang vel tihna a ni dawn a nih chu. Mizoramah pawh pawisate a lo tam ve tial tial a, chu chuan man leh mual pawh rawn nghawng chhoin man leh mualah sial hmang tawh loin a tlangpuiin Rs.420 chu hmeichhe man atan kan hman lar ber a lo ni ta.
Sial man chu sawi loh thil chi hrang hrang man a pung zel a, heti a nih laia hriatthiam harsa tak chu kan Mizo hmeichhiate man pung ve thei lo hi a ni. Hman aṭanga kan hman Rs. 420 hi chu pawisa hlutna tlahniam chak leh thil man to zelte ngaihtuah hian tihsan a va hun ve tawh tak em! Hmanlai mi naranin se li an man chuan tunlaiah pawh hian sial pali man ang tal hi chuan hmeichhe man kan ti sang ve tawh dawn lawm ni? Sial pali man chu tunlaiah Rs. 1,60,000 man velin kan chhut ta a, khitianga cheng nuai chuang kan in mantir kher loh pawhin Rs. 50,000/- vel bawr tal hi chu hmeichhe man hian a phu ve tawh lawm ni le? A nih loh pawhin a aia tlem deuh Rs. 20,000/- vel pawh ni thei se a va ṭha dawn em!
Tam tak chuan, "Eng nge hmeichhe man tihsan a ṭulna? Ran anga inhralh satliah kan ni hleinem, man leh mual hi mihringte inleina a ni lo a, nupui pasala innei turte leh chhungte ve ve, chhung leh khata insuihkhawmna tura inremna entirna chauh a lawm," kan ti mai thei, a dik khawp mai. Mahse heti zawng hian ngaihtuah teh ang, hmanlai chuan hmeichhe man leh mualin hmeichhe thuam chhawm tur thil tam tak mamawh a phuhru vek ṭhin.
Tin, man ṭang eitute tan pawha mamawh phuhruk tham ni turin pawisa a hlu a, tunah erawh chuan chutiang a ni ve lo. Manṭang chu sawi loh a man pumpui Rs. 420 pawh hian thil hlu tham lei theih zu nei tawh lo a? Tin, manṭang eitute chuan a tlangpuiin Rs. 30, Rs. 40, leh Rs. 50 vel an ei tlangpuia hei phei chuan engmah a man tawh lo. Heti chung hian a neinung ber ber aṭanga a rethei ber thlengin mahni tawka mo thuam chawm ṭhattir nih kan tum vek bawk si a, a buaithlak ta hle mai. Suitcase, steel almirah, dunlop, blanket adt. kan in chhawmtir vek zel ta mai a, Rs.420 chuan engmah lei theih a ni tawh lo; ngaihtuah chian zual phei chuan hmeichhe man hi chu siam ṭhat a va ngai tehlul em!
Chhungkaw khawsa thei tan harsatna awm miah loin a ṭha ber ber an inchhawmtir thei ang, chu chu an fanute an chawimawina a ni a, thil tih awm pawh a ni. Mahse suitcase pakhat lek lei tur pawha suma harsa mi tam tak an awm a, chutiang a nih laia mi hausa fate thuam chhawm dan hre vein mahni neih bak bakin kan han inchhawmtir ve ta chu a ni lawm ni. Man leh mual tam leh tam lohah hian inneih tluan leh tluan loh a hril lo i ti mai thei a, dikna chin a awm ang; mahse hmeichhe man kan san hian hmeichhe zahawmna kan belhchhahtir ve chuan a hriat a ni.
Tin, nupa a insiam leh inṭhen kan awlsam lutukte pawh hi kan hmeichhe man a tlem lutuk leh hmeichhe man phurrit tham a ni lo lutukte pawh hi a nih theihna a awm ve a sin. Hmeichhe man kan tihsan chuan rilru fim tak pu lo chuan nupui pasal inneih hi kan buatsaih ngai lo anga, chu chuan Mizoramah rah duhawm tak a chhuah ngeiin a rinawm. Hmanlaiah chuan nupui man tur tuaka thlan sa phul kaia an beih thin thute kan hria a, inneihna chu a tihhlu leh zual ngei bawkin a rinawm. Tunlai pawh hian hmeichhe man hi tam tham tak, a tuaka kan tuak tak tak ngaite hi han ni se inneihna hi tam tak chuan kan ngaihhluin kan la urhsun leh zual ngei ang. Chuvang chuan Mizoram puma kan inhman ṭawm theih tur hmeichhe man thar hi kan dan siamtute hian han ngaihtuah chhuak thei se a va lawmawm dawn em!
Man leh mual tluk zeta ngaih pawimawh tur sawn man Rs. 40 (Sial pakhat man hu) hi a tlem lulai lutuk. Hmanlai chuan sawn man sial pakhat inchawitir ṭhin a ni a, tunlai sial pakhat man hu chu Rs.40,000/- bawr velin chhût theih a ni. Sawn manah Rs 40,000/- em em chu a ṭha ber lo mai thei, amaherawhchu sawn manah hian Rs.10,000/- vel tal tih hi a hun tawh lawm ni? Mihring kan inang lo, ṭhenkhatin sawn thlak an hlauh em em lain, mipa ṭhenkhat erawh chuan nupuia nei duh chuang loin hmeichhhia bumin an mutpui mai ṭhin a, an han rai a, ngaihsak zui lem loin sawn man Rs.40 an pea an duhtawk mai. Chutah mipa thenkhat chu sawn thlak avanga zah a hnekin mi bulah insawi theihnana hmang duhtawk an la awm lehzelte hriat phei hi chuan a va thinrim thlak em!
Sawn pawmtu hmeichhiate dinhmun hi kan dawnpui a ngai. An han raia mite hmusit leh sawichhiat an hlawh a, thla kaw (9) bawr vel chu thildang engmah han tihna kawng a kaw bawk si lo, chuti a nihlaiin inenkawl uluk hunlai niin vitamin leh thil dang an mamawh hunlai a ni. An chhungte lakah an inthlahrung bawk si nen an lainatawm hle a ni.
Sawn man a tam tham chuan mipa zawk hian sawn thlak hi kan hlau zawk daih thei. Tin, sawn pawm hmeichhe tan pawh mualpho thlak rau rauah Rs.40 ai chuan Rs.10,000/- chuan thil a lo ti thei deuh a, hmeichhe dinhmun eng emaw ti kawng zawnga chawikanna chi khat chu a ni chiang mai. Sawn man tlem lutuk hi sawn pawm an tam chhan tih chu a dik kher lo ang, mahse tunlai kan sum dinhmun chhutin Rs 10,000/chu phurrit tham a tlin ve avangin mipa tam tak hi chu an fimkhur phahin a rinawm. Dan siamtuten sawn man pe tlak duh lo chu eng emaw chen jail tan theih a ni tih dan leh hrai fel tak siam bawk se a va ṭha dawn em.
Ram ṭhenkhat tih dan angin mipain sawn man a pek chiah kha a tawpna ni mai loin naute lo piang chu kum 18 a tlin hma chu mipa chuan a enkawlnaah eng emaw zat chu a tum zel tur a ni, a tum duh loh chuan jail bang zut theihna turin dan han duang bawk se hmeichhe dinhmun chawisanna chu a va ni dawn bawk em! Chutianga dan ṭha tak a awm chuan sawn thlak leh sawn pawm an tlemin fahrah kan tih ang leh nu leh pa kara seilian lo naupang an tlem phah ngei ang.
Kristianna lam aṭang chuan pawisa hi engmah a ni lo kan ti thei, mahse maw misssionary tir chhuak tur pawh hian pawisa zuk ngai a! Ni e, khawvelah kan la awm miau a, pawisa chu engkima engkim ni lo mahse thil tam tak kan neih theihna a nih avangin uchuak si loa kan ngaihhlut thiam hi a pawimawh hle awm e. Aw kan MHIP hruaitute fel tak takte u, hmeichhe man leh sawn man tlem lutuk hi tipung turin hma in la dawn lawm ni? Aw hmeichhiate u in va hlu tehreng em!