Mîm Kût leh Mizo Kristianna
Hnam fing leh ropui apiangin an hnam nun leh ze lairil an ngaihluin an chawisâng thiam a, an vawng nung bawk ṭhin. Judate phei chuan an hnam zia an theihnghilh ai chuan an lei hi an dangah bet tlatin, ṭawng thei lova awm pawh an lo huam zawk ṭhin. An hnam nun theihnghilh ai chuan an eizawnna chân pawh an huam hial zawk ṭhin. Kan biak Pathian hian keini pawh Mizoah min siam a, kan hnam nun leh kûtte pawh hi kan ngaihhlut ve hi kan tih tur leh mawhphurhna a ni.
Mizote hian kût chi thum – Chapchar Kût, Mîm Kût, Pâwl Kût te kan nei a. Kût kan hman ṭan hun lai tak hi hriat a har tawh hle. Ziaka dah hmasatu Pu K Zawla chuan, “Kût hi a lo chhuah ṭanna hun sawi chiah thei an awm tawh lo. Ṭhenkhatin Thlanrawkpa Khuangchawi aṭanga awm ṭan niin an ring a; ṭhenkhat erawh chuan chu aia tlai deuh hlekah,” a ti (Mizo Pi Pute leh an Thlahte Chanchin by K Zawla). Kan pipute Burma rama an luh hmain kût hi an hman ṭhin tawh ngei a ring. Rûn kam leh Shan state-a an awm lai khan kût hi an lo hmang tawh ngeia hriat a ni. Rûn leh Ṭiau inkarah hian kum 400 dawn lai an khawsa (AD 1300 –1700) a, heng hun lai hian an la mawlin an la rethei hle a. Hmeichhiain siapsuap an fèng a, mipain hnawkhal an ha. An ni tin intunnunna atan vaimim te, buhtun te, fangra te, bãl te, kawlbahra te an hmang. Lentlâng an lo chuan chhuah hnuah chauh buh (buhchang) an ching (Mizoram Presbyterian Kohhran Chanchin – 2007 by Rev. Dr. Lalchhuanliana & Mizo Chanchin by Rev. Liangkhaia)
Mîm Kût hi mitthi pual kût a ni a; vaimim seng zawh hun, thlai tinreng a thar kim hun leh mím pawh a rah hunah hman ṭhin a ni (Pipu Len Lai by Seletthanga & Pipu Nun by Pastor Challiana). Mîm Kût hi kût dangte aia hman hmasak ber nia hriat a ni. Tin, mîm hi a hrana chin a ni lo va, lo, vau sir velahte a tualṭo mai ṭhin a, kan pipute khan kamramah an hmang a, ei tam deuh chuan puar leh fân nan pawh an hmang bawk [Mizo History (Chin Hills & Mizoram) by C.Lalaudinga]. Mitthi hnai, thla thum la tling lo chhungte chuan mahni in ṭheuhah zú an zù a, chhang an siam a, chhang pai te, zûte mitthi tan an chhiah a; ni thum hnuah chuan a duh apiangin an ei thiang tawh. Mitthi awm hnai lo chhungkua in tinin mitthi pual thlaichhiah hi an ti vek ṭhin a ni. Chhungkaw hrang hrangte hian hah tak leh rim taka an thawh chhuah sa, thlai thar tuihnai tak tak chi hrang hrangte hi an hmangaih em em kal tate pawh hian ei in ve ngei se tih an duh a, duhsakna vawrtâwp an lantir nan Mîm Kût hi kum tin chhungkaw tinin an hmang ṭhin a ni.
Mîm Kût hi Tlingi leh Ngama aṭanga lo chhuak nia sawi a ni. Khuanu samsuih tih hriat tak maia nupa kawpchawi rem an ni. Tlingi a thi hlauh mai a, Ngama lunglèng lutuk ṭap chu zèl angin a awm a, mitthi khuaah Tlingi chu chèr èm èm maiin a zu hmu a. Ei tur vânzia leh a rilṭâm theih zia a lo hrilh a. A harh leh chuan Tlingi nena an lova thlai rah, vaimim leh a dangte chu lain a chhiah ta a. Zel anga a awm a mitthi khua a zu fan leh chuan Tlingi chu thau leh hlim takin a hmu ta a. Chuta ṭang chuan kum tin thlai thar hmasa ber chu a chhiah ta ziah a ni.
Kan pipute’n hringnun khawvel leh thlarau khawvel inzawmzia an hriat dan Mîm Kût hian a tarlang chiang hle. Kristian thurina ‘Mitthi khuaa’n a zuk kal a,’ tih leh, ‘Mi thianghlim inpâwl khawm hi ka ring a,’ tih thuvawnte nen hian a sawi ṭawm theih viau awm e.
Mîm Kût hian mihring khawvel leh thlarau khawvela mite kan inzawm zel tih a tilang. Vaimim seng zawh (August thla tawp lam leh September)-a hman Mim Kût hi mitthi ngaia ṭahna kût a ni. Mahse, kan pi leh pute’n dam lai khawvel leh fam chang tawhte khawvel inzawmna an lo hriatzia a tilang. Chanchin ṭha lo thleng tur atana buatsaihna leh tem lawkna atan he Mim Kût hlu tak hi kan pi pute pawh khan an lo hmang ve ṭhin nite pawhin a suangtuah theih awm e.
Kristianna Mizoramah a lo luh aṭangin kan nunphung leh chin ṭhan thil tam tak min ṭhiahsak a, chu chuan kan Mizo hmèl leh nunphung a tidanglam nasa hle mai. Ṭuan leh máng aṭanga Mizote kût pathumte chu Kristianna nen inmil lova hriatna avangin zawi zawiin bansan a ni ta a. Hun eng emaw chhung chu mi tam tak leh zirlai naupangte pawhin kût hi eng nge a nih tih chu zirlaibua an hmuh aṭang mai lo chuan a taka mita hmuha hriat tur an nei tawh lo. District council kan neih hma lal lal laia sikul enkawlna leh kaihhruaina chu missionary-te kutah dah a nih aṭang tawh khan kût hman chungchangah thil han sawi tur a awm lo hle mai. Sakhaw thar Kristianna leh heng thil hluite hi inmil theiin an hre lo.
Chuvangin, kan pipute thil lo chin ṭhan tam tak chu zawi zawiin a lo chuaiin ṭhangtharte rilruah hmun a chang ta lo tial tial a ni. Kan culture-a a ṭha lo lai chauh paih a, a ṭha chhawm nung tur kan nih laiin hnam dang zia mila nun chu Kristianna nen inmil zawka ngaihna tam tak a lo chhuak a. Chu ngaihdan leh nun dan chuan tuna kan ṭhangtharte khawsak zia leh kan nun dan thlengin nghawng a nei chho ta a, hnam tih dan phung (tradition) leh hnam zia (culture) mausam vek duhna hialte ṭhenkhat rilruah a lo piang ta a ni.
Hnam mâwl kan nihna aṭanga min hruai chhuaktu leh khawvel èng min hmuhtir a, hnam hmasawnna min thlentu kan Kristianna leh kan hnam nun zia hi inmil leh inhnèk remtir zel turin ṭan la ila. Sap tih dan chu kan inngaihsânsiak a, chu chuan thui takin mahni hnam zia hmuhsitnaah min hruai. Mizo nihna chawi nung ngam lovin sap an kan tum a, kan nun a sawprawp khawlo zo a; a tharin kan hnam nun ze mawi zirtir leh kan ngaih phah ta a ni. Kristian zirtirna hnukpui–mi dang tana nun pek tih te, rinawmna leh ṭhatna tinreng kan hnam nun ziaa kan neih sa thu chu a zirin kan zir leh ta a nih hi! Kan lo nih tawhna saah hian kir leh ila, Kristian zirtirnaah pawh kan ngheh zawk ngei a rinawm.
Khawvel hian intihsiakna tam tak neiin hma lam pan mup mup mah se, Mizote tan chuan hnam nunphung leh hnam zia – Zo nun mawi tlansan zawnga hmasawnna kawng zawh hi thil inhmeh lo hul hual a ni reng a; kan sakhua nen inzawm tlat a nihna hi kan chhuangin kan chawi vul zel zawk tur a ni ang. Kristian kan ni a, kan Kristianna hi a takin nunpui ṭheuh ta ila, Zo nun mawi hian Mizote thinlungah leh hnam dangte thinlungah hian hmun a chang thûk ngei ang.
Zo nun mawi hi Zo fate nun dan mawi chawi nunna a nih rualin, Kristian nun dan dik inzirtir thar lehna hmanrua atan pawh thil inhmeh tak a ni. Zo nun mawi inzirtirna hmun bera kan neih ṭhin zawlbuk kan nei tawh lo, nimahsela, khaw tin leh veng tinah kohhran leh NGO lian (e.g. YMA, etc.) hran nei kan ni a, chungte chu tunlai zawlbuk ni se la, Zo nun ze mawi inzirtirna hmun leh van nun thlenga min hlâng theitu ni zual zel se la a va duhawm dawn em.
Mizo Kristiante zingah lehkhathiam leh mi vengva tak tak an awm chho ta zel a, Kristiante’n an lo hnâwl tawh kût pawhin lainattu leh hmangaihtu a nei chho ta zel a. Kan hnam nun chin dan ṭha lo leh khawvel èng min hmuhtir a, hnam hmasawnna min thlentu kan Kristianna leh kan hnam nun zia hi inmil leh inhne rem a, harhna kum zabi 20-na tawp dawn lamah a lo thleng chho ta a. Mizote zingah mahni hnam thila harh tharna (cultural revival) a lo thleng ta a. Mizo nunphung leh hnam zia mual liam tawha ngaihte nasa takin a rawn chawi lâr thar ta a. Heng zingah hian Mizoten kût kan neih pathum zinga pakhat Mîm Kût pil bo tawha ngaih hnu chu kan Kristianna mil leh inhne rem zawnga hman atan Social Welfare & Tribal Affairs Department chuan Ministry of Tribal Affairs, Govt. of India aṭanga sum hmuin, Art & Culture, Higher & Technical Education, School Education, Tourism department-te leh NGO–YMA, MUP, MHIP leh MCO-te leh a dangte nen ṭha taka thawkhovin kum tam tak chhung a hming chauhva kan lo hriat tawh Mizote kût pawimawh zinga pakhat Mîm Kût chu a ṭum khatna atan September ni 29, 2023-ah hman a lo ni tawh a; kuminah September ni 30, 2024-ah hman a ni leh tur hi Mizo Kristiante tan chuan ni chhinchhiah tlak tak a ni ngei ang.
Mizote hi Kristian kan ni a, tuna kan dinhmun min thlentu hi Pathian a ni a, kan hnam nunzia leh kûtte vawn ṭhat leh chawi sân kan tumte hi a duh zawng mila kan culture-te nen her rem thiam zel hi kan zir a ṭul hlein ka hria. A intihausa tawn zela kal dan tur zawn thiam a ṭul. Mizo hnam nun chu Mizo Kristian hnam nun a ni a. Mizo nihna leh Kristianna hi ṭhen hran a rem lo va, ṭhen hran pawh kan phal tur a ni lo vang. Kan pi leh pute nuna bet tlat Mim Kût hi thâmral mai lo va, kan Kristian nun dan nen inmila chawi nung zel tur hian Mizote hian hma i la zel ang u.
- Lalchuailova, Mualpui Bethel, ITI Veng