Written by
- H. Lalmuanpuia

'Folk Media' aṬangin

Kan pi leh pute hunlaia khawtlangte hnena thu thehdarhtu leh hriattirna puang bertu chu 'Tlangau' hi a ni. Tlangau hmang hian khawtlang inrelbawl dan tur leh hmalak dan turte Lalin thuchhuah a siam ṭhin a. Hei hi kan pi leh pute hunlaia 'media' ṭha ber leh chak ber a ni awm e. Chumi dawtah chuan 'Zawlbuk' hi thuthehdarhna ṭha tak a ni leh a. Zawlbuk hi tlangval leh pavalai inkawmkhawmna a nih mai piah lamah thu therhdarhna kawngah te, thu leh hla inrochun kawngah te leh nungchang zirna kawngah te a tangkai hle. Tunlai ṭawng takin 'Zawlbuk Media' hian khawtlang nun nasa takin a sawi danglam thei ṭhin a ni.

Media hi chi hran hrana ṭhenhran a ni a, chungte chu: Folk media, Electronic media leh New Media te an ni. Folk media hian kan pi leh pute hunlaia thu thehdarhna atana an hman leh thu inhlanchhawnna atana hmanrua an hman zawng zawng a huam a. Hnam ziarang (culture) phochhuahna ber a kan hman hnamlam (folk dance) te, hnam hla (folk song) te, thawnthu (story) te, serh leh sang kan hmanna te leh lemchan zawng zawngte hi folk media hian a huam vek bawk a ni. Heng bakah hian hnam dang zingah chuan milem lemchantirna (puppetry) a lar em em mai bawk a, heng milem te hi chi hrang tam tak a awm bawk a ni.

Electronic media-in a huam ve thung chu, TV, Radio, Phone, Mobile phone te an ni a, New Media sawifiahna mawlmang ber leh awlsam ber chu internet khawih theihna hmanrua hi a ni ber ang chu. Entirnan, mobile phone rau rauvah pawh smart phone chin a huam thei ang chu.

Folk media hi han thlur bing ta ila. Folk media hi inbiaktawnna (communi­cation) a ni a, hman thiam dan a zirin a hnathawh dan a nepin a nep lo thei. Khawtlang nunphung thlak danglamtu leh khawtlang nun inzirtirna ṭha takah a hman theih a. Entirnan, chhungkua inrelbawl dan (family planning) te inzirtir theihin, natna laka invendan chi hrang hrangte pawh a entir theih bawk. Folk media hi ennawm (entertainment) leh mi tiphur thei thil a nih avangin mipui hlut a hlawh hle ṭhin a, he 'media' hi hnam nunphung (culture) pholanna a nih tlat avangin mipuite hnena lemchan emaw lam emaw hlado emaw chham hian awmzia thui takin a nei a, a thawkna (effective) hle bawk. Folk media entirna tha ber chu 'Chapchar Kut' hi a ni awm e.

Tuna a chanchin kan sawi mek Folk media hian belhchian a dawl hle a, ṭhatna sawisen rualloh a neih laiin, ṭhatlohna tam tak pawh a nei ve tho bawk a ni. Hetia han en reng reng pawh hian ṭhenkhat tan chuan thupui (topic) chhiar chakawm loh tak pawh a ni thei ang. Mahse heng thil tel lo hian tun dinhmun hi kan thleng thei hauh chuang si lo. Ṭhangthar ṭhenkhatin mahni nu leh pate kan hmu hmanlai em em ang hian mi ṭhenkhat tan chuan ṭangkaina awm lo leh hlawkna nei loah kan ngai ngei ang le. Folk media hi media dang aiin a hautak bik a, insenso a ngai nasa bik a, tha leh zung, hun chenin a heh bik a ni. Chutih rualin mipui han auhkhawmnan a ṭha em em thung. He thil hi kan poltician-te hian an la hre chhuak lo a ni chek ang chu. Zai (solo) ringawt ai chuan mipui a kokhawm hnem zawk ngei ang le.

Folk media hi khawtlang leh thingtlang lamah hman a remchang hle a, heng mite tan bik liau liauva duanchhuah niawm taka mawi a ni. Folk media hi hei aia darh zau zawka hman ṭangkai kan duh chuan nichina kan sawi tak 'electronic media' hmangin kan ti thei ang chu. Electronic media kan sawi zingah khan TV a tel a, TV hmangin heng folk media hi mipuite hnenah kan pe chhuak leh thei bawk a ni. A ram pum ang zawng pawn tu pawn kan en thei tawh dawn tihna a nih chu. Chutianga electronic media leh folk media kan suihfin thiam chuan nasa takin mipui sukthlek kan her danglam thei tawh dawn tihna a ni. Mahni ram chin pel rawka chetlak kan la duh a nih cheu chuan 'new media' kan la nei cheu, internet satellite hmangin khawvel pum hmuh theih turin 'Folk Media' chu kan chhawp chhuak thei ta! Khawvel thiamna hi a va sang tawh tak em!

Chutiang khawpa khawvel thiamna sanga kan chenlai chuan heng media hmang hian Mizote hian hma kan sawn ve em le? Hma tam takin kan sawn ngei ang mah se hma kan sawn dan hi a ṭangkai zawngin nge a tlaran zawngin? 'Online shopping', 'Online gaming' leh 'Online dating' te hi kan hman ṭangkaina a ni mai lo maw! Mithiamtena an zirchianaah chuan India ramah Mizoram mipuite hi 'porn site' a lut hnem ber kan ni tlat. 'Ber' nihna kan hauh ṭhinna hi a chhuanawm viau loh ṭhin, India rama Chawkawng 'Gastric Cancer' tam berna ram kan ni te hi zahna tham a tling a, kan khawsak phung hi thlak a hun ta hle.

Hetiang hunah bawk hian a ni hnam upa leh hnam changkang zawkte kan phak lohna a lan leh ṭhin. Theihtawp chhuaha powder in hnawih varin emaw, inkap rimtui ṭhin pawh nimah ila, kan inkam kan san poh leh kan 'Tribal' kephah hunna a sang thlawn mai a ni. Kan hriat loh hlanin khawthlang (Western Culture) chuan kan thluak chu media hmangin a lo su daih tawh a, keini lahin kan hre der si lo.

Kum 10 vel awrh kal ta aṭang khan khawchhak lamin media hmang bawkin min han run ve leh ta tak tak a, khawchhak nunphung leh incheidan chuan min hneh hle mai. Mipa tleirawl samsei hnilhnelh, kawr tereuh te, rawng lar ving veng ha ting teng, kal ta zaw zaw hmuh tur an tam hle a nih kha. Khawchhak culture chuan kan khawlai nunah chang min hruai khawlo lo, kan chhungkua inrelbawldan leh khawsakphung thlengin min sawi danglam a nih tak ber hi.

Khawvel hi indona hmun a ni a, kan hringnunah pawh hian nitin do tur kan nei ṭheuh. Hnam ropui leh chak zawkte dinchhuahna khawvel a ni tih hriain, hnam upa zawk leh changkang zawkte bumna hi hrethiamin i do let ngam ang u. Tunah hian media hmangin min bei mek a ni tih hria ila, kan tana ṭha lo tur thliar dan chintawk i hre thar ang u. Hnam naupang leh tlem tak, chimral tham lek kan ni mahni hnam ngaihsanna chang hria in, a ler aṭanga changkanna zir loin, a zung aṭangin 'folk media' hmang hian hmalam i pan ang u.