Mîm Kût

Mizote hian hmasang aṭangin kût chi thum kan lo nei a, chungte chu Mîm Kût, Chapchar Kût leh Pawl Kût te a ni. Kût chi thum zinga upa ber chu Mim Kût hi a ni a, mitthi puala kût a ni. A bik takin hemi an hman kuma thi chhungte khan Mim Kût atan a hma deuhah an lo inbuatsaih lawk ṭhin. A tir takah chuan he kût hi mipui vantlang kût a ni lo va, a hma kuma Mim Kût hman hnua mitthi hnaivai chhungte’n an chhungte thi pual hian Mim Kût an hmang deuh ber a ni.

An hman ṭan hun hi hriat phak a ni lo va, kan pi leh pute Kabaw Valley vela an awm lai leh hnu lamah kan lo hmang a ni tawh mai thei. Amaherawhchu, chiangkuang tak leh awmze nei taka an hman dan kan sawi theih chin chu Seipui khura an awm hma Rûnlui kam Sumpui leh Dailunga an awm lai pawh khan an lo hmang tawh ngei nia hriat a ni. Luseihote Seipui khura an luh hun AD 1450 -ah phei chuan mipui vantlang kût anga kan neih leh kan hman a ni tawh.

Khawhar lusun chhungte’n an chhungkaw zinga thi ta, thlai thar ei hman lo leh thlai thar zu in ve hman lote tana an thichhiah ṭhin aṭanga hman ṭan a ni. Mitthi thlarau chu khawimû-ah changin thlai thar thlahlelin an rawn vakvai/vehvai ṭhin niin an ring a, khawimu rawn thlawk an hmuhte hian an ngai puithuin an siherh em em ṭhin. Chuvangin, thlai thar zu an sa a, an zu sak a lo thlum hun chuan ni bik ruatin ar an talh a, an vaimim thar an chhum a, chhangpai leh thlai thar dangte nen mitthi ei atan an chhiah a, chu chu ‘Thar thichhiah’ an ti. Chhun lamah unau lainate an sawm a, zu an in khawm ṭhin. Mitthi pawh lungsi taka ṭîn ta (kal) turah an ngai a, chuvangin, ‘Thi ṭîn’ tiin an sawi ṭhin a ni. Hemi an hman hun hi September a ni a, ‘Thiṭîn thla’ tih emaw ‘Mimkut thla’ ti pawhin an ko ṭhin. Nupui sunte’n thar thichhiah neih hmain nupui dang an nei ngai lo va, thi ṭîn an hman zet loh chuan nupui dang zawn leh neih a thiang lo.

Mim Kût an hman hian khawhar hla an sa a, an khawhar hla chu ṭhuthmun zai an ti. Ṭhuthmun zaiah hian chi hrang hrang a awm thei bawk. Mim Kûta an khawhar hla sak lar deuh deuh chu:

Thi lovi khua awm maw, fam lovi khua awm maw,

Laiah suang lungpui e, fam loten awm na ngai.

Tlawr dim dem run ka rem, ka hrai len nan ka ti,

Ka hrai mah leng lo va, vanduaia kei ka len.

Ka vauva lei vahmim i hrai ngai bang teh la,

Kei pawh thlafam ngaia ka ṭahni tam mang e.

Ka vauva lei vahmim, tu ngaiin maw i rûm,

Kei pawh ka hrai ngaiin, ṭapin dung thul ing e.

Lurhpui a sang khi e, vanhnuaiin an hrilh e,

A chhipah chuang ila, fam ka ngaih khua lang maw.

A hnu leh deuhah pawh hengte hi an sa zel a:

Ka ngai a che hawihkawm i lenrualin,

Rihtlang liam hnu lo kir leh la kan run daiah.

Thlafam ngai zawng sial ang i chhuak ang aw,

Chuan zel ila rih chin tlangah do ral ang bun i.

An hla sak zawng zawng kan sawi vek seng lo ang, duhtawk phawt ila.

Mim Kût an hman zawh hian a tukah mitthite an ṭîn ṭhin. Khawvar rual velah chuan, “Mi nung leh mitthi kan inchen pawlh thei tawh lo ve, nangni pawh mitthi khaw lamah haw ta u la, min ṭînsan tawh rawh u,” tiin mahni awmna lama awm ṭheuh tura mangṭhain, mitthi chu an ṭîn ṭhin. Hemi hnuah hi chuan nupui sûn pawhin nupui dang a zawng theiin a nei thei tawh tihna a ni. Nikhua a lo rei hnu chuan khawhar chhungte chauh ni lovin, in tinin zu an lo sa lawk a, a huhoin khawtlangin an hmang ta a ni. Kan pi leh pute Thantlang leh Lentlang vuakvela an khawsak lai khan an chaw rin pui ber chu vaimim a ni. Buhtun, bete, fangra, phiang (behliang), uisul leh a dangte an ching a. Dik takin Thantlang leh Lentlang vuakvel chu a zo hle, tlang bulṭhut velah buh ching bawk mah se, a zo avang leh lei a ṭhat tawk loh avangin an chaw pui ber atan buh an ching thei lo. Buhtun a lo thar a, thlai dang lo tharte pawh a awm nual tawh a, an chaw pui ber vaimim an seng zawh chuan, he kût hi an hmang ta ṭhin a, chu chu Mim Kût tih a lo ni ta a ni.

He kut hi Lusei Duhlian hming lo vuah dan a ni a, Mizo hnahthlak chi ṭhenkhat pawhin an nei ve tho va, tlang hrang hranga cheng an nih avangin hming sak erawh chu a inang lo. Tedim Paihte (Sukte) chuan ‘Khaw Do’ (Khua Do) an ti a, Zangiatin ‘Dawngpui’ an ti a, Zahau leh Simhrin chuan ‘Fanger’ an ti. Halkha-in ‘Tho’ tiin hming hran an vuah vek a ni. Amaherawhchu, a lo chhuahna chu, mitthi puala thlai thar kût hmanna a ni a, mitthi chhiah vek a ni. Mim Kûtah hian vantlanga mual lam emaw mual chhuah emaw a awm lo va, lusun hnaivai in hrang hrangah khawhar zai/ hla sain, mittui tla zawih zawihin an ṭap ṭhin. A lo rei zel chuan Mizo hnahthlak ṭhenkhat chuan lawmna lam kâwk dawna he kût hi hmang ta pawh an awm bawk awm e.

Mim Kût tih hian kan thlai chin zingah ‘mîm’ hi kan nei ve tho va, chumi hming chawi chuan Mim Kût hi phuah anga sawi a awm ṭhin; hei hi ngaihsual palh a ni. Mîm hi khawchhak rama kan awm lai khan rin pui berah chawa hmang an awm lo, an chaw rinpui ber chu vaimim a ni. Vaimim thar chu a hângin a tui a, taksa tan chaw ṭha a pai tam bawk. Ṭhalvuai fu leh faisa thlawhhmaa naupang lawm atana kan ching ang lek hian, mîm hi thlam kiangah emaw, tui chawi kawng hrulah leh vau hrulah tlem azawng an ching ve ṭhin. History ziak kan hmuh tam berah pawh mîm hi chaw tak khûka khûkpuia ziak kan hmu ngai lo; vaimim, buhtun leh buhte hi chu kan hmu ṭhin awm e. Chuvangin, Mim Kût tih hi vaimim aṭanga mîm lamtawia hmangin Mim Kût tih a ni. Tin, mim hi vaimim thar rualin a thar ve hman lo va, December leh January velah a thar ṭhin.

Mi ṭhenkhatin vaimim hi Vailen hnua vai hming chawia vaimim tia kan phuah leh neih a maw ti kan awm bawk. A bula ‘vai’ a awm avanga vai ta anga sawi tumte phei hi chu thil dik lo a ni. Vai lo len hma daiha kan thil lo neih tawh, Chin Hills ram Rûn kam vela kan chen lai aṭang daih tawha kan neih a ni. Vai hming tela hming kan lo neih pakhat chu vaikan hi a ni. Vaimim emaw, buhfai emaw an kang a, vaimim kan a nih chuan an deng sawm a, chu chu ‘vaiphawt’ an ti a, an ramchhuah leh rammut dawn chuan buhfai emaw, vaimim emaw keng loin, hun rei tak kal chhuak tur an nih avangin zangkhai deuh zawk buhfai kan emaw, vaimim den sawm ‘vaiphawt’ emaw an pai ṭhin a, chaw pui berah an hmang ṭhin. Hei hi Vailen hma daih, Lentlang dung vela kan awm laia an lo chin dan a ni. Vai hming a tel avanga ‘vaikan’ leh ‘vaiphawt’ a ni lo. Vaimim pawh a hming bula vai a tel avanga vai ram aṭanga kan neih leh lak luh anga sawi tum tlat hi a dik lo. Kan pipute hunah khan vaimim hi lo nei loin, Vailen hnu chauhah nei ni ta ila, kan pipute khan eng nge chaw pui berah an lo neih tak ang?

Vai hming tela hming kan lo neihte–vaivut, favai, buh vai, ar vai, vaimim vai, buhtun vai te hi vai aṭanga kan lak chhuah, Vailen hnua kan neih em ni? A ni hauh si lo. Chuvangin, vaimim hi pipute huna an lo neih sa a ni zawk.

- C. Lalaudinga, Ramhlun Venglai, Ph : 9862769948