Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

Kan hriselna mawlh hi

Khawvel ram changkang zingah America hi chu kawng engkimah an chungnung a, ram dang zawng aiin hriselna kawngah pawh an inenkawlna a ṭha bik a; kan ram, a bik takin Mizoram tana awhawm tak tak vek mai hi a ni. Tun dinhmunah lungawih leh duhtawk mai loin hriselna kawnga hma an sawn zel theihna atan tum (objective) pawimawh tak tak an nei bawk a, chungte chu: cancer vanga thihna tihtlem, lung natna vanga thihna tihtlem, thisen sang leh zunthlum natna tihtlem, vaihlo hman tihtlem, kum tling loa nau pai tihtlem, hri leng laka natna thleng thei (infection) tihtlem, naupang thau lutuk (childhood obesity) tihtlem leh, rilru lam natna, a bik takin depression tihtlemte a ni.

A zavai chuan sawi thei lo mah ila, hriselna kawng kherah hi chuan ram changkang lo zawk kan nihna hi hnufûm phahna atana hman a rem chiah lo mai thei a; a chhan pawh inbiakpawhna a ṭha a, ram changkang zawkte nen pawh kan dinhmun inthlauhna awm bawk mah se la, nasa takin hma kan sawn ve tawh tho a ni. Chu mai bakah, sorkar lam aṭanga system tihdanglam lo ngai pawh ni se, an kalphung engkim a zir theih vek a, a hmuna kal kher lo pawhin internet hmangin thil tam tak a hriat theih bawk avangin ram changkang lo zawk kan nihna avanga kan hnufumna hi chu a dik vek thei chiah awm lo e. An kalphung ang diak diak chuan kal ve thei chiah lo mah ila a tam zawk chu kan ram tan pawha tih ve theih a nih ngei a rinawm avangin keimahni duhthua innghat a ni zawk thei ang. Chuvangin, sorkar aṭanga mumal taka inkaihhruaina kan neih chuan ram changkang zawkte angin hriselna kawngah hma kan sawn ve thei reng tihna a ni. US-ah hian cancer hi lung natna dawta an thihpui tam ber a ni chungin, kum 30 liam ta chhung khan cancer vanga thi zat chu hmun thuma ṭhena hmun khat dawnin a tlahniam tawh a ni.

US lam hi sawi thui hlek ila: kum 1990 aṭang khan kum tinin 1%-in cancer vanga thihna a tlahniam a, kum 2015 – 2019-ah phei chuan a leta tlahniamin, kum tin 2% velin a tlahniam. Hei hi an inven vang te, screening, hma taka diagnosis lak vang te, treatment leh cancer tel lohna khawvel din tuma hmalakna kal zel a ni an ti. American Cancer Society (ACS)-in a tarlan dan chuan, cancer thlentu zinga 42% chu ven theih a ni a; meizuk, thau chhe ngah lutuk, zu in, ei tur ṭha ei loh leh taksa sawizawi loh vanga thleng thei a ni.

Pathian zarah Mizote hi kan vannei a, ramhmul damdawi kan tih mai, hnim leh thlai chi hrang hrang aṭanga natna tihdam ve mai theih hi eng emaw zat kan nei a, kan vannei hle a ni. Pi leh pute aṭang tawhin damdawi chi hrang hrang kan lo inchawhin dampui tam tak kan lo nei tawh bawk a, vawiin thlenga kan la ngaihlut em emte pawh a awm. ‘Lalruanga dâwi bûr’ hi thil ho tak angin lang mah se la, mi tam takin an dampui tlat si ṭhin a; intihpem palha Japan-hlo hnah tui sâwr hnawih nachang kan han hre tlatte hi tunlai thiamna aṭang pawhin a ṭhat lohna engmah an la hriat chuan loh hi. COVID hri kaite tana tuin emaw ni tlangsâm hnah tui sâwr a ṭha ni âwmin a sawi leh tawh kha.

Mizote hi hmasawn chak tak kan ni a, kan duhnaah chuan chelh hman rual loha tlan ṭhin mi kan ni. Kan ṭhalaite rengin hnam dang thil an entawn nasat chak danahte hian hnam ang pawha inkaihhruaina leh inzirtirna engmah kan nei hman meuh lo chu a nih hi maw le. Chutih lai chuan, hriselna lamah chuan a tu pawh mai hi hma kan sawn mawh viau thung a, kan inthlahdah ngaiin kan la inthlahdah rengna hi kawng tam tak sawi tur a awm thei ang. Tun hma lama malaria kan buaipui nasatna erawh chuan awmzia a awm hle mai a, kawṭthalo leh TB-ah ngei pawh kan ziaawm tawh viau. Chutih lai erawh chuan, HIV lamah kan ṭhan a ṭhu thung deuh em ni a tih theih. Nikum hmasa lawkah em ni kha, ni tin HIV kai thar 9 ang vel kan nih kha? BP sang leh kal ṭha lo nei pawh statistic lakna awm chiah lo mah se la, kan pung deuh em ni a tih theih bawk ang.

Zunthlum (diabetes) nei pawh kan pung ta viau mai a, BP sang leh kal ṭha lo neih awlsamna pakhata mithiamte sawi–chi al ei tam pawh hi chhungkaw tinin chawhmeh béla al baka kan la liah uar dan aṭang hian kan la pung deuh deuh dawn ni pawhin a hriat. Sa (meat) lam kan ei uar tak chinah ngei pawh hian zunthlum leh thin lam ṭha lote pawh hi kan pung tial tial mai ang em a tih theih. Street food leh fast food mai bakah, multinational brand KFC leh kawng sira sa hem hmin ei mai theih chite pawh kan chhawp uar sawt zel mai bawk si. Kan kâin a duh viau karah hian kan taksa hian a lo haw thei hle thung si a. Ṭhian hoa khawi lai hmun emawa ei khawm lêt lêtte hi kan uar viau maite pawh hian kan hriselna lamah a ṭha lo zawngin nghawng a nei thei bawk a ni. Ei leh inah a chintâwk kan hre tak tak ṭhin si lo pawh hian kan taksaah nghawng ṭha lo tak a nei thei bawkin Mizo zingah phei chuan a hmeichhia mipa pawh danglam chuang loa kan dul a kiar hlawm tak viau mai ṭanna hi kum tam a la ni lo ang.

Kan ei tui a, duh duh ei thei kan ni tawh mai. Kan rama awm lo thilte ngei pawh ni rei lo têah kan chah thleng thuai thuai thei tawh a, khawvel letliama mite ngei pawh tui ti takin kan lo ei ve thei zel ta a. Pawisa a awm phawt chuan theih loh a awm lo a ni ta ber mai. Chutih lai erawh chuan kan taksa mamawh leh ngeih zawng lam aiin kan kain a duh zawng thil hi kan ei tam mah mah em a tih theih a. Chu chuan nghawng ṭha lo tak a neih thei zawk tlat si avangin thau tak tak kan lo tam tate pawh hi hetiang vang hi a nih ngei a rinawm. Taksa sâwizawi lamah kan thatchhiat leh bawk si avangin leh kan mut tam bawk si avangin kan taksa a lo thau awlsam a. Kan lo hahdam tak avangin leh lirtheia chuan kan uar a, kea kal kan uar tak si loh avangte hian kan taksa pawh a derthâwng sâwt hle mai a, stroke leh heart attack nei pawh kan pung nia hriat a ni. Cancer-ah phei chuan India ramah kan chungnung larh a, kum rei tawh tak aṭang khan tlem lam kan pan thei meuh loa sawi a ni. Chung mai bakah chuan, ruihhlo hmansual lamah kan ziaawm thei meuh chuang lo bawk a, chumiin a ken tel harsatna chi hrang hrangte pawh kan tawng chho mawlh mawlh a nih hi.

Kan ramah hian pâwn lam aṭanga kan taksa tana thil ṭha lo thei kan lak luh tam tak sawi tur a awm a, kan sawi kim hman rih lo ni zawk mai se. Keimahni ngeiin kan fimkhur loh vang leh kan ngaihsamna avanga natna kan neih leh kan thihpui tam tak hi chu kan pumpelh theih a awm ve bawk a ni.

Restaurant leh thingpui dawr kan tih ang chite pawhin thianghlimna kawnga ṭan an lak lehzual a pawimawh a, sum leh pai lama hlawkna aia mi dang tana malsawmna kan nih theihna zawk thlir thei hram ila a va ṭha dawn em. Hlawk duhna avanga Nimbu tuia acid pawlh te, Ajinomoto kan uar te, ei leh in tur an chhawpna hmanrua tui thianghlim lo tak tak hmanga an sil ṭhinte leh a hmelmawina lam an uar lutuk tate hi hriselna lamin a tawrh theih dawn avangin bansan ngam ila a ṭha viau a ni. He lama inzirtirna kan neih uar loh phei chuan tun hma lama kan la hriat ngai loh natna chi hrang hrang nei hi kan pung telh telh thei a, naupang thau tak tak kan ngah tate pawh hi tun hnai aṭang chauh nia hriat a ni.

Hnam anga hriselna kawnga inzirtirna kan neih thar leh hi thil ṭul tak a ni a, kohhran leh tlawmngai pawl lam aṭang pawha vei tharna kan neih hi a ṭul viau bawk. Kan hriselna mawlh hi i vei thar leh ang u. 

- Mahmuaka Chhakchhuak