Written by
- Zion Lalremruata
Vairêngte camp @Chawnpui, Aizawl.

KUHVA CHÎN HI INDIA-IN A KHAP EM?

Kuhva chungchanga kan Chief Minister Pu Lalduhoma'n Assembly session neih zawh tâka a sawi, "Kuhva hi Central Sawrkarin chin belh a awi/phal tawh loh a nia..." tih chuan sawi zui a hlawhin min lo zawt te pawh an awm ve nual a. Kan CM hian a sawi diklo pawh a ni hran lova, chutihrualin, a sawi dan a chhum bung deuh hlek a ni. Ṭhangkhat lian zet tawh a ni ang chu Kuhva hian mihring hriselna lam thuah ṭhat lohna a neih avang hian, India Sawrkar hian a khap ni lovin chîn belh/promote zawngin a kalpui tawh lo a ni zâwk.(CSS leh NABARD hnuaia project kan thawh tawh hoah te Kuhva hi telh kan lo dil tawh ṭhîn a, kan hlawhtling ngai lo) Kuhva chungchang hetia a rik tâk hluai avang hian a finfiah nan Dt 24 Aug, 2024 khan Commissioner of Horticulture, Govt. of India chu ka zu zawt nghe nghe a; min lo hrilh dan chuan Sawrkar laipui kaltlanga ṭanpuina chuan kuhva chîn lam chu beisei loh tûr, mahse, mimalin emaw, FPO/Society ten emaw an duha an tlin a nih chuan zalên takin hma an la thei reng a ni.

India ram hi kuhva ei nasa ber leh tharchhuak hnem ber a ni a, tharchhuah a tam viau e kan tih mêk laiin ram pum mamawh zât erawh a la ni pha chuang lo va, chuvângin, ram pâwn (foreign) aṭangin tam tak lakluh ṭhin a ni; hei hian chiang taka a tarlan chu India ramah hian Kuhva demand hi a sâng em mai a, thil eng emaw tak a thleng thut a nih ngawt loh chuan a dehralna/market hi chu ṭha zêl tûra rin theih a ni.

Kan State ah pawh kuhva tharchhuah hi a pun belh chhoin kuhvaah na na na chuan kan intodelh hnâi ta a tih theih âwm e (a thar hrim hrimah, mahse, kan tharchhuah/thawnchhuah vêk kan la lakluh nual avangin siam ṭhat ngai a la awm ṭeuh mai). Commerce & Industry Department in Vairengte- a an Check Gate paltlanga Mizoramin kum 2023 chhûng zawnga a lakluh chu 6651 qtls niin state pâwna thawnchhuah chu 27,855 qtls lai a ni thung. Kum 2024, July thlenga state pâwn aṭanga a lakluh zat chu 6830 qtls a nih laiin 9686 qtls lai thawnchhuah a ni bawk a ni. Hei hi Vairengte paltlang chauh a ni a, khawthlang lam leh Bairabi lamah eng emaw zah chu a kal tûrah ngai ila, data kim tak a la awm lo nachungin kuhvaah chuan hma kan sâwn viau a tih theih ang.

Thil pakhat pawimawh em em chu kuhva skop kan lakluh ho hi Mizoram chhungah ngei siam vek ni se (NLUP,SEDP leh FOCUS hnuaiah hmun ṭhenkhatah Kuhva skop siamna tur hi sum tam tak sênga kalpui ni tawh mah se, beisei angin thil a kal hlei thei lo, he thil hi zirchiana a ṭul anga huai taka hmalak a ngai rang a ni) Kuhva ro mai ni loin kuhva hring hi Burma aṭangin tam tham tak lakluh a ni mêk bawk a, hei pawh hi thuneituten a ṭul angin hma la se la, a duhawm khawp mai. Khawvêl sik leh sa lo danglam chho zêlah kuhva pawh tunah chuan tun hma lama chin theihna hmun tur pawha ngaih loh hmunahte kan thar chho ta zêl a, a dehralna hlâwk zâwk leh kalphung fel zâwk hi kan ngaihtuah a ngai tak meuh meuh a ni.

Heti tak maia kan buaipui Kuhva hi Mizoramah hian Vairêngte hi a ching chhuaktu hmasa khua kan ni a, kan khuaa Khasi lo awm hmasaten kum 1940-1950 bawr chhoah khan an lo chîng tawh ṭhîn a ni (Khasi te hian Kuhva, Chinai leh Pan hnah behchhan hian love story/thawnthu ngaihnawm tak an nei nghe nghe). Khasi te hian Pan hnah huante siamin ei an zawng ber a, in 100 deuh thaw hi an awm a 'Khasi Veng' hial neiin MLA, MP, VC inthlanah te hian an pawimawh em em a; MLA election ah te phei chuan khêl lovin Meghalaya Chief Minister te leh mi langsâr tak takten campaign rusum an rawn thlâk ṭhîn a ni.

Kuhva hi Mizoramah chuan Kolasib District-a khaw tam takah chîn a ni a, Bilkhawthlîr leh Vairêngte hi a thar hnem ber te an ni mêk a, tin, Mamit District ah heng Zamûang te, Kawrthah te leh Rêngdil khua te hi a thar tam khua an ni bawk. Vairengte phei chuan kum tam fê kal tawhah khan Kuhva huan hi Bethel nan kan lo hmang tawh ṭhîn a, kuhva kung hnuai thengthaw nuam taka han ṭawngṭai chu nuam deuh a nia aw (khaw dangte pawh hi an Bethel ve foin a rinawm). Lungleiah kum 1989-a kan zinin kan khua aṭangin Kuhva rah bawr ṭha zet mai, ka Pute kan hawnsak a, a en tûra lo kal an ṭhahnem ngang mai, khâng lai chuan Kuhva ro khâwr kha a ni mai a; a hringa zawrh kha chu a la vâng khawp mai. Tunah chuan a dang ta, a hralhna a samkhai bâkah global warming avangte pawh a ni ang, Mizoram hmun tin deuh thawah chîn a ni ta zêl mai.

A nihna takah chuan Kuhva hi Horticulture Department hnuaia awm a ni a, Sawrkar kaltaa SEDP-ah khan Soil & Water Conservation Department an chantîr ta a ni. Ami chêngte pawh hian kan ei nasain kan sum sen pawh a sâng hle a, Covid-19 hnuah phei chuan a man leh fun dan pawh tih danglam niin a hmaa Rs. 20/- a fûn/pack ṭhinte chu Rs.50/- a ni deuh vek ta mai, han inṭheh mai mai pawh a awlai ta lo mai thei. Chuvângin, mahni ei tûr chu pai ve mai a ṭha - hrîte a tam tawh a, fimkhur thu hlaah pawh mi tam tak chuan inzen pawlh an duh lo thei tlat.

Ei atân chauh ni lovin Kuhva hi rawng siam nan te, plate siam nan te leh thil dangah an hmang ṭangkai hle a ni. Thlai enkawl nuam tak a nih rualin kangmei lakah erawh ven fimkhur a ngai a, tin, bekang, zawngṭah, coffee etc te nena chin pawlh hi a lâwnga chîn ai chuan a ṭha. Mizorama huan neituten kan uar em em kan thlai/thei huana Balhla lam chi phun hian thlai dang tân tuihna a siam pung/tel tih ngaihdan kan neih hi, ICAR Scientist-ten min hrilh dan chuan thil dik lo leh tih miah loh zâwk tûr a ni a; heng Balhla lam pangte hi chuan zung an neih tam bâkah an chak vangin leia nutrients/chaw ṭha awm ang chi te hi thil dang zawng aiin an hîp chak a, chuvângin, Nitrogen Fixing Plants lam pang zêl hi uar a ṭha. Kuhva hian tâm hri Bud Rot natna a kai tawh chuan chhan a harsa khawp mai (ICAR Scientist ten Bud Rot an enkawlna hmunte ka tlawh ve fo tawh a). Mihring te pawn uluk taka enkawlna te chaw ṭha leh damdawi te kan mamawh ang tho hian, kan thlaite hian enkawl an mamawh a, tunlaiah phei chuan mi thiam râwn tûr Horticulture Department ah pawh an awm tawh a (YouTube-ah pawh hian han entawn theih mai tûr te pawh a awm nual, kan ram chhûnga mite ngei râwn erawh a ṭha zâwk ang), a bul aṭanga fimkhur leh uluk taka kan enkawl chho thei a nih ngat chuan hri lakah thui tak a him phah em em ang.

Champhai kaltlanga khawchhak kuhva ro lo luhna hi a rei ang reng tawh khawp mai, kan khuaa mite hian kum 1988 vel daih tawh khan Vairengte kaltlangin phai lamah an lo hralh tawh ṭhîn a; min hrilh danin khâ'ng hun laite kha chuan Custom duty tih vel hi an la awm lo a, eng harsatna mah an tawh ngai loh thu an sawi. Tun hnai kum 2014 chho aṭangin a lo hluar chho ta viau a, a thawnthû pawh kan hre deuh vek ang chu; Kuhva ruih zawng a na bawk a, political party ho lahin inbeih nan tak an hmang a. Dân lova tawlhtute hi an chikim khawp a, Political Party hrang hranga mi an ni deuh fur âwm e. A hluar zual lai hunte chu awm bawk mah se party mal ang zâwnga inchirhtheh nâna hman erawh a dik ber ang em? Sumin thil a tih theihzia Kuhva hian a va han pholang chiang em!

Dân lova tawlhtute an nih fur lai hian Dân dik taka tawlhtu leh a duh pawh an awm nual bawk a ni. Tin, Khawthlang lam leh Hmar lama kuhva chîngtute bâkah mi ṭhahnem ngaite nawrna vângte pawh a ni ang, tun hnâi chhoah chuan dân lova kuhva tawlh thawm pawh hriat tûr a vâng chho ta hi thil lawmawm tak a ni. Tin, kan Sawrkar pawhin hma a la chho tih a lang zêl a, tûn dinhmunah tak phei chuan kuhva smuggling thâwm hriat tûr a khât ta viau e.

Keini ho hi lo indah ṭha ta ila, vai ho khuan Kuhva ei hi an sim ngawt dâwn lo, nakin hun zêla Mizoram chhûnga tharte a hralhna tibuai si lova dân dik tak hnuaia kan State Sawrkarin sum a hmuhna tûra Kuhva leh thil dang sumdawnnate hi rem/siam fel a ṭul viau zâwk lo maw? Kan hma lawkah Act East Policy te hi kalpui chhoh a ni dâwn a, kan ram awmnain a zir miau avangin kan duh emaw duh lo emaw, sumdawnna nasa zâwk hian min la hrût tho ang. Chuvângin, engpawh hmachhawn thiam tûra Mizoram hi kan lo inbuatsaih a ngai.

Sawi hmaih hauh loh tûr chu Kuhva hmangin CBI te lo lutin hna an thawk chho ṭan ta, kuhva hmanga bul ṭanna hi Kuhva ah hian tâwp mai lovin, thil danga Mizorama eirûk chîng Politician leh Sawrkar hnathawk (a tuate pawh thil dik lo taka ti ṭhînte chu) te hi CBI hian han chhui chhoin dân bawhchhe hote han man khâwm ṭak ṭak se la; Kuhva chîn man a va awm dâwn em!

A...a sei lutuk dâwn, a lehpekah chuan Dân lova Khawchhak kuhva lakluhin kan ram; Mizorama kan tharte a hralhna kawngah nasa taka min la tihbuai theih tûr te leh; chumi ven nâna hma la tûra Mizoram Sawrkarah kum 2019-a ngenna kan thehluh bâkah, kan buaipui dante leh kan thil chhui chhuah hrang hrangte a ṭûl angin kan la ziak ang chu. 

- Zion Lalremruata, Vairêngte camp @Chawnpui, Aizawl.