Written by
- C Vanlal Ruaia
9862569310

Tlawmngaia ram hmangaih a ṭul tak zet

A bul thûm aṭangin India Independent dawna Mizo lalte kan ep chiam kha dawn kir chang chuan kan tihsual lian pakhat a ni ve. Kan awm dan kha Ram neitu Mizo Lal te tan a huat thla la ngawt ang. Chu lai hlimthla tilang tur chuan A Thanglura sawi dan hi lo en ila…

“Kan Mizo Union nawrh dan em em kha chu a hleihluak deuh chuan ka hria. An hmel han en pawha Pa–mimtui deuha ngaih theih meng nu rem rum, heh lip terh turhte, Pa hniak lian pui pui, ke zung ṭang kak hek huk, ketin er vek vuk leh chawn sek lian pui pui, kekhi tertuar, buh chil nana ṭha fahran tur nei hote khan, "Peter-a haw rawh se," tia auvin, Aizawl khawpui kawng an zawh a, an per thûm nasa mai a. 'Peter-a erawh chuan a pawisa lovin a hlau lo nasa mai a. Mizo Union nawrh laia thil pawi ber mai erawh chu an duh loh zawng mite kha ṭawngkam duhtui lo leh, a huatthla la thei ang berin an aukhumin an In te lungin an densak a, chubakah an ran vulhlai mei te chhawksakin an Ran hnute hmur te pawh an hlehsak duh hial a ni. Hman lai, kan Sairang Huana kan awmpui Hnuntumi ang deuh pui pui, Nu awng lei luai leh Nu ti deuh ṭeh ṭuh, Chingal fir phuha chhoa han um hleka phuan chuap awm hmel pute pawhin, ka theih tak emaw ti niawm fahranin mi thei kung zar leh Fu kungte an vai tliak sel sul mai a. Chutih lai chuan Nu hmai vang kaih leih luih, dar sawi pen pun, chawn kiar hiar huar leh hrawl pui pui nei ho te pawh khan mi huan Balhla kung ṭha laite kha sat chhiain, an kherh thlu thuk thuk reng bawk a. “Peter-a haw rawh se” tih khan a rawn hring mak viau a ni,” tiin. ( A Thanglura : Bel keh phuar khawm… p 66-67)

Kha tia India Independent dawna Vai thlemna Kum 10 hnua chhuak leh mai tura kan han pawm chho kha, kan chhuah leh mai loh tur chu Mac Donald-a khan a hre chiang hle chuan a lang. Mac Donald-a haw hnu, engkim sawngsaw hlawt tawh loh hnu khan ni 14 Aug, 1947-ah Peter-a ho khan Memorundum an submit ve leh a. "Kum 10 hnuah kan duh kan thlang ang," tiin. Hemi denchhen hian kum 18 a ral hnuin, kum 1966-ah Independent an sual ta. An sual dan chu a mawlin a zan-kal hle a. Kan Mizo tlangval rilru la awp zawi loh chuan Vai chu an ngam ngang mai. An huaisen lutuk an thih phah zawih zawih a ni. Martar an hreh lo.

Kum 20 kan do ve hnuin Kum 1986 June ah Remna Mizoram leh MNF ten remna an ziak a. Mizote remna ziah hi Zofate tawrhna lampang ngaihtuah chuan a ho tham hle a. Mizoten Independent an sual ve hma, Naga helten Shillong-a remna (Shillong Accord) an siampui pawh a hnu kum 23-a Mizote remna hian a tluk lo tlat a ni.

Ram Muangah kan awm ṭha duh lo: A lal apiangin, Ram muang ber a nih thu an sawi chamchi a. Mahse Development (Sustainable development) an khawih ṭha duh miah lo. Mizo Union aṭang khan a lal apiangin India hnuaia awm hi an sawi mawi a, a lalna changte tan chuan a nuam em a ni. Mahse India Constitution tum ram Equality/Fraternity/ Directive principle of state policy in 'Welfare state' a tum ram kha Mizo mimir nunah chuan kan hlat tual tual a. Eirukna avangin ṭhenawm pa an rawn hausa thut a. Ṭhenawm khawveng nuho an inlungrual lo nghal a. Thlarau a dam lo va, welfare state lam kha kan hlat tulh tulh si chuan Ram nuam (Welfare state) a thleng dawn lo. Vawiinah Eiru lo tura intiam ngam chu mipuiin kan duh ṭhin a, rorelna ṭha han ṭan teh se. Development zawng zawngte an khawih thei lo vang. Tin, an Policy tam tak hi chu Primary needs a ni rih lo vang. Mizoramin a mamawh zual (primary needs) chu:-

1) Tuikhuah Hydel Project: Hei hi Mizoramah Chanchin tam tak sawi tur a awm. Ti tak tak lovin; Mini Hydel project kan sawi mawi a. Tlem lai deuh phei kha chuan, Tuikhuah lian lutuk chuan Lirnghing a siam thei, tite pawh an sawi. Mizoramin tuikhuah tur a nei ṭha lutuk. Phai lam aiin Mizoramah Tuikhuah a awl sam zawk bawk a. A senso a tlem zawk bawk a. State sawrkarin a tih tak tak chuan tu m'a hnial rual a ni lo. Development leh Infrastructure khawih hi State sawrkar thu thu a ni. Electrict power a awm loh ṭhin avangin Industry lian a siam theih loh, Khadi Village industry a siam theih loh. A siam chhunte pawhin duh anga hman tur an neih loh avangin hun tam tak tak an chawl a. A pawimawhzia tunlai khawvel Information Communication Technology (ICT) Zirna in, Online Net work leh Office pay bill siam thlengin. Mamawhna a sang tual tual a. Mi state chawm ni lo, Mahni in neih tur a ni.

2) Agriculture: Agriculture hi a pawimawh em em a, Agriculture Income Tax (section 10 (1)) pawh hian Tax hi Agriculture thar chhuahah a free a ni. Ram chhawr ṭangkai a ṭul tawh a. Mizoram Tlangdung te Tectonic plate-in a siksawi avangin chhim leh hmar zawngin rem takin a inthlur a. Tlang dung leh tlangdung inkarah Lui a luang zel a, heng lui hi Tlangdunga Tlangzawl Tuizem lian (Reservour) pump chhoh nan Power kan mamawh a. Kan sawi angin Tlangdung tectonic plate nawrna avangin chhuahlam ram a parh ṭha zel a, tlak deng a kham deuh zel a. Chhuah lam ram parh ṭha hi terrace ah kum tluanin Wet cultivation atan kan hmang ve tur a ni. A harsatna lam ngaihtuah loh tur a ni. Kan ram neih chhun chu hman dan kan zawng tur a ni. Agriculture/Wet cultivation hi tui lak tel loh chuan a theih loh a, current a ṭhat chuan tui kan sawi kha a pump reng dawn. Tuizem lian aṭangin farm zawng chu supply tawh mai tur a ni. Ram hian Tharchhuah/Hrin a nei ang a, thlawhna leh Motor rawn lutten Back load an la ve ang a, Tlawhna veivak (Cargo ) a lo tam ang a, chu'ng Agri-products man chu Mizoramah kan tel ve ang a. Tunah hi chuan Delhi aṭangin budget pawisa a lo chho a, Mobile bill, Supply bill, Buhfai leina, Vai Contractor bill atan phai lamah a let thla lehnghal a. Mizoramin hum tur (hand holding) a nei lo va, Delhi aṭanga sum sawi chhuak thei nih vel hi a lo sang fahran lo hle tih te hi hriat a ṭha.

3) Kawngpui Inkalpawhna : Inkalpawhna kawngpui a ṭhat phawt chuan Khaw mipui Zokhua (Rural area) pa ho chuan an ramah inbenbel an chak zawk avangin, Aizawl khawpui Budget hnianghnar lama kal pawh ṭul an ti lem lo. Chutiang ni lova Aizawl khawpuia pem luh a, khawsak awlsam zawka Budget tlan hian mipui a hipkhawm a, Aizawl khawpui chu pem khawmin kan lo tawt ta em em a. Greater Aizawl Plan te lah Aizawl dai (Down Town) mi hausa ram a tam lutuk avangin Compensation a tam lutuk a, a puitling thei ṭhin lo ni awm tak a ni. Thingtlang khaw kawng hi siam ṭha ila, Lo pawh Lo nghet, Tuilaka chawm kan neih hunah chuan ram hran bawh fo ngai lovin ramngaw kan lo ngah tawh dawn a. Kan ram pawh boruak a lo vawt ṭhain Oxigen a tam chuan, Climate a lo pangngai leh ang a. Khaw lum lutuk avanga rannung piang; thosite pawh an lo tlem leh ang a, mihring natna vei ṭhin leh hri leng thei rawn piang tur pawh a tlem sawt dawn a ni. Kar kawng a ṭhat chuan ami chengten Khadi villege Industry te, Workshop te, Thlai processing/ran chaw siamna hmunte leh thil dang an lo siam ang a, chu'ng chu ramri sumdawnnaah kan hralh ve zung zung ang a. Head load ringawt chuan engmah kan ti thei lo. Thlai processing te hi a pawimawh, East India Company hun aṭang khan India thlaite hian Europe an chawm hnem hle a ni.

4) Damdawi in: Mizoram hi Medical Damdawi inah hian kan changkang lo hle a. Tun decade chhung phei chuan kan hnung tawlh ta emaw tih hial turin hma a sawn lo. Private Damdawi in a tam hle a, mahse Khawl leh X Ray, Scan etc. tun lai khawl changkang an nei vek thei lo va. Sawrkar Damdawiin aiin private damdawi in a changkang zawk lehnghal a. Sawrkar damdawiina an tih theih loh hi Private Hospital ah an ti zung zung niin a lang. Hetih lai hian ram dang te chu National Health Mission zar zoin Uttaranchal te, Assam etc. ten ṭha tak leh ropui tak, mipui tana Operation theatre changkang; Standard Operating Procedure (SOP), tun lai khawl changkang takte nena an thuam lai hian, Nationanal Health Mission-in point pawimawh zinga a dah; Damlote himna leh thil tihsual laka fimkhurna chungchang, tluang taka inzaina tur (Enhence Patient Safety Minimizing errors and improving efficiency in the operating Theatre…) chu Mizoram lamah chuan kan la tlachham deuh a. Mipui hi an khawngaihthlakin sawrkar hian engkimah mawh a phur ber niin a lang. Siam ṭhat ngai a tam hle a ni. Tun dinhmunah Surgical/ Operation Theatre (SOP) system ṭha tak nei ila, Doctor thiam (Visiting Professor/Super Specialist) ho hi lo kal hnem se, duhthusam a ni. 

- C Vanlal Ruaia, 9862569310