Ram leh hnam humhalh
RAM HUMHALH
Ram leh hnam humhalh sawi dawn hian a inkawpa sawi theih a nih rualin, a hrana sawi theih pawh a ni a. A hrana sawi dawn chuan ram humhalh chungchangah ramri tel lo chuan a kalh a kim lo kan ti thei ang. Fel taka ram a inrelbawl theih nan ramri fel taka siam a ngai ṭhin a. Ramri chiang leh felfai taka nei ram chu a ṭhenawm ramte nen buaina an nei lo va, inlungrual takin an awm tih a entir ṭhin. Ram leh hnam leh ṭawng leh sakhuate hi ṭhen hran theih loh, nghet taka inzawm tlat an ni a. An pawimawh zat a inang ṭheuh a, kal hrang thei a nih loh avangin ram leh hnam humhalh ṭha tak ram chuan an ṭawng pawh an chawi sang ngei ngei ṭhin.
Tun hnaiah Mizo ṭawngah hmasawnna kan nei nasa a, a lawmawm hle. Ṭawng lamah hmasawnin hma nasa takin la mah ila, kan ramri a fel si loh chuan hma kan sawn thui thei viau lo mai thei. Ramri hi ram politiks nena inkaihhnawih tlat a ni a, ram sawrkarin a thuneihna a lekkawh chin leh a huam chin a hriat loh chuan hruaitu mitdel nen a danglam thui viau lo mai thei. Khawvel ram tam zawk pawh hian ngaih pawimawhah neiin fel takin an lo siam tlangpui a, ramri avanga buaina leh ram inchuhna hi ram leh ram inkarah mai ni lo, ram khata state inkarah te, state khata mi chengte inkarah pawh a thleng chamchi a. Chutih lai chuan sawi tur tingin ramri kham fel nei lo ram an awm ve bawk a, chung zingah chuan New Zealand, Cuba, Iceland leh Sri Lanka te an tel.
Zep thu cheng lo, Assam nena kan inrina kan sawifel hlei thei lo a ni a; kum 50 chhung teh meuh Nagaland nen pawh ramri buai an lo nei ve tawh. Ramri hi a pawimawh si a, kan buaipui lo thei lo a ni.
Ram humhalh kan sawi a nih chuan kan kan ram chin kan humhalh nan kan ram chinah Mizote kan khawsak a pawimawh a ni. Ramri buai kan sawia kan mitthla nghal ṭhin Assam nena kan inrina han tarlang ta ila. Eng vanga buai nge a nih? Chinfel theih a ni em tihte pawh a lang chiang mai awm e. Bengal Eastern Frontier Regulation 1873 Section 2-na hmangin Government of British India (Foreign Deptt) chuan thuchhuah, Notification no. 2299 chu August 20, 1875-ah chhuahin Cachar-Mizoram inrina an siam a. Cachar district chhim lamah Cachar Inner Line a siam a, hei hi Cachar-Lushai Hills (Mizoram) district inrina (boundary) tiin a hriattir a. Hemia inrina an siamah hian Mizoram chin chuan Mizo lalte thuneihna leh an rorelnain a huam thlengin a tel. Tichuan, Mizoram chu British India awpna hnuaia a awm hnuin Cachar Inner Line of 1875 chu Lushai Hills Inner Line tiin a thlakthleng ta a ni.
Hemi hnu hian Assam sawrkar chuan he inrina chin hi a siam ṭha a, March 3, 1933-ah No. 2106, AP-ah a hriattir. Cachar District Inner Line a ni emaw, Lushai Hills District Inner Line a ni emaw, Assam sawrkarin a siam ṭha fo va, a siamṭhat apiang hian Assam ramriin Mizoram lam ram a nêk hret hret zel. Chu mai a ni lo va, state pahnih inrâwn tawnna ni awm tak si hi Mizoram mipuite hriatpuina emaw remtihna emaw lak a ni ngai lo (Random Reflections, Lalkhama, I.A.S, phek 142-144).
A tira British India in ramri a siamna lehkha kha hmuh tur awm se la chuan a fel duakin a rinawm. Assam lam nen hian inan lohna tak pakhat kan nei a, chu chu–anni chu an ramri hauhah an awm nghal zel a, hei hian keini lamah buaithlakna tak a nei. Mihring hnawhchhuah an ngaihnaah chuan thisen chhuah a keng tel duh hle. Keini lamah chuan awmna chakawm takah tu man kan hmu lo va, hei hian min tizuamawm pakhat ve bawk a ni.
Mahni ram humhalh chungchangah hian Israel ram aṭangin zir tur pawimawh tak pakhat kan nei a; chu chu chenna hmun (settlement) din a ni. Indona hrang hrang aṭangin West Bank, Sinai Peninsula, Gaza Strip leh Golan Heights te an la a. Chung hmunah chuan chenna hmun (settlement) an din zel a, an awpbeh Palestina mite pawh dan khuahkhirhna hnuaiah an chentir a, hmun dang aṭanga pemte awmna tur pawh a saksak a. Kan Mizo unau pem thlate pawh Kiryat Arba an tihah an awm a, he hmun hi Hebron khaw bula awm a ni a, kum 1972-a din a ni. Anmahni Israel mite chenna pawh an sa a, heng hmunte phei hi chu nuam leh changkang takin an din a ni. An ram laka awmna hmun nghet an din zel mai hian sawisel a hlawh viau a, International Criminal Court pawhin a dem viau a ni (Daidanna Bang Phena Thuruk, Zohmangaihi, phek 47-51). Nimahsela, an ram lak vawn him an tumna kawng erawh a fing viau mai.
Kan ramah pawh kan ramri hnaiah ṭheuh hian awmna hmun sawrkar hian sa se la chu a ṭha zawngin kawng ro a su thei ngei ang. Hnam dang awmna turin sa pawh ni ila, kan ram chhungah kan dan hnuaiah an awm dawn a, thil ṭha tak a ni tho mai. Tin, quarter nuam leh mawi taka sak ni se la, Mizo ngeiin luah phei ilang chuan a zahawmin han nêk mai mai pawh kan zuamawm loh ngeiin a rinawm. Sum deh chhuahna ṭha tak a ni bawk ang a, in luah man mai bakah sumdawnna leh mi tam tak tan hna petu a ni ang a, kan ram sum leh pai lama kan relbawl (economy)-ah pawh hmasawnna a thlen ngei ang. A pawimawh berah chuan kan ram chin venhim nan a ṭangkai hle dawn a; keimahni ngei ramri hrulah awmin kan ram kan venghim dawn tihna a ni. Mahatma Gandhi-a’n non-violence a tih ang deuhin tharum thawh lovin awm hmun nghet hmangin ram kan veng dawn a, kan ram humhalh nan kan ram chinah kan awm dawn tihna a ni.
HNAM HUMHALH
Hnam humhalh chungchang han tarlang ve dawn ila. Hnam awmzia leh awmze tam tak a neih theih dante kan tar lang tawh a. Hnam humhalhna avang hian khawvelah thisen tam tak a luang tawh a, nunna hlu tak chhiar sen loh chhahin a awm tawh bawk. Chuvangin, hnam humhalh dan hi ngaihtuah uluk hle a ṭul. Ram mai bakah hnam humhalhte kan ti a, eng nge hnam chu ni ta ang? Chhanna awlsam leh tlanglawn tak chu hnam tih dan phung (cultural practices) hrang hrangte a bo loh nana vawn ṭhat a ni awm e. Amaherawhchu, chung ang chu khawih theih (physical) chauh a nih avangin ‘hnam’ hrilhfiahnaah a kim thei lo va, rilru leh thinlunga ‘Mizona’ hian a tifamkim zawk a ni. Eng nge thinlunga Mizona chu? Vairengte check gate kan luh chiaha rilru thlamuan veng vengna leh mahni in luma awm anga kan ‘feel’ ṭhin hi entirna pakhat a ni ang. Mizorama awm chungin kan rilru a Mizo lutuk lo thei a, chutih lain, Mizoram pawna awm Zo hnahthlakte thinlung leh rilrua Mizo em em an awm.
Kan thinlunga kan Mizo tawk lohzia sawi nan thu mu hnu han sawi kai lawk ila. Kum 1999 July thlaa YMA Chanchinbu-ah khan engineer Lalthanzuala chuan ‘Reinforced Cement Concrete Building’ tih article bengvarthlak zet mai a ziak a. Chung hun lai chu a rei ta deuh bawk a, Aizawlah chauh RCC building 250 vel sak lai a awm thu leh, chumi sak zawh nana mistiri thaa sen ral zat chu nuai 489.6 vel niin a chhut a. Chuta ṭang chuan kum 25-na kan hmang mek a, engzat takin pun belh ang maw? A sawi zelnaah chuan “…An hna kan zir thiamsak a, kan rama thawh tur nei lova kan siam hi a huata huat rêm tum ai chuan a thawk chak zawk ngei ang. Mizo tlangvalte'n kan tih theih ve reng kan tih loh avanga Mizoram sum leh pai luang liam kum tin ṭhin hi Vairengte check-gate pel thla lo tura ṭan lak a ngaiin kan kova innghat a va ni tehlul em,” tiin.
Tun hma lama kan khawtlanga thil thleng leh kan dodal dan han thlir kir pawhin hnam dang kan do dan reng a âtthlak mai. Kan thisen a lum laiin kan hnawt a, kan hna min thawhsakte a châwl ṭhup ṭhin a nih kha. Kan chhuan em em, kan khawpui mawitu kan biak inte pawh an kut hnu a tam zawkah chuan a ni a, Mizo rilru pu tak tak tan chuan a zahthlak lam a ni. Chutiang reng zawng kan bik hauh lo va, hemi kawngah mai pawh hian hma sawn tak kan ni. Kum 1999 aṭangin CYMA chuan skill development training a buatsaih ṭhin a, chung zingah chuan cement work te, floor tiling leh aluminium fabrication-te a tel. A ṭan tirh kum hian cement work-ah ringawt pawh mi 31 lai training chhuak an awm a, tunah phei chuan in sa tur tan pawh induhsak thei khawpin cement work thiam Mizo kan nei ve ta a, a lawmawm.
Hnathawh hi kan ram lak theihna pui ber pakhat a ni. Hnam humhalh leh phatsanna leh chimralna kan tihte pawh hi ram chhunga thleng vek a ni. Israel ram thlaler ram ro te, Japan ram tluchhiate pawh an thawh a, an ding leh thei a nih chuan kan theih loh bikna tur a awm lo. Ram pum khat leh state pakhat tehkhin chu a lutuk a nih pawhin a eng zawngin thlir ta ila; kan ram kan thlir chuan ruahtui a ṭha a, sik leh saah a nuam a, chutiang kawngah chuan malsawmna nasa tak kan dawng a, kan ram tihchhiat leh hmasawnnaah hian mawh kan phur tak zet a ni.
Mihring nunah hian sakhuana hi a lian em em a, khawvela buaina chhuah chhan leh ralmuanga kan awm chhan pawh hi a ni. Siamkima’n ‘Rih Dill eh Mizoram’ tih essay-a a sawi ang deuhin, Mizote nunah Mizo (Rih Dil) identity leh Kristian (Jordan lui) identity-te hian hmun chang thûk zawk nih duhin an insual reng mai zawng a nih hi. Kan nunphung en chuan Kristian identity hian min hneh mah zawk a, Mizona nen hian inhal tlattea kan hria hi a pawi ngawt mai. Sap ho khan chanchin ṭha mai bakah an nunphung min barh tel a, keini lahin kan lo lem duak duak mai si.
Kawng khat chauh han tarlang ila. Thu leh hla lamah tak pawh hian eng emaw chen chu kan pachhiat phah kan ti lo thei lo vang. Mizote hi hla-rua nei ṭha tak hnam kan ni a, anni khan chu chu hnualsuatin, kan rimawi tumnate pawh kha rimawi dangin min thlaksak a. Hla min lehlinsakte pawh kan hla-rua tel lovin an let a, keini lahin tihdanglam thiang lo angah kan ngai a; keimahni iráwm hla kan neih hnuah pawh a hmaa lehlin saah chuan kan bet tlut reng a, a awm lo hran lo ve.
Mizote hi history nei kan ni a, van aṭanga rawn tla hlawl kan ni lo. Chuvangin, kan history kan zir chiana kan hriat a ṭul hle. Hmasawn a, ram leh hnam humhalh a, ding chhuak tur chuan hnam dang zawng zawng chunga kan hnam kan dah a pawimawh a, chu chuan changkanna dikah min hruai dawn a ni.
Hnam humhalh theih dang kawng thum han tar lang ila.
1. Intodelhna: Ram hmasawn leh changkang an intodelh ṭhin tih hi thu dik a ni. Mihring nihphungah pawh mi dang ṭanpui ngai reng leh mi dang mamawh reng mai chu humsual dai emaw, mi puitling lo tak emaw an ni duh khawp mai. Kan hnam inrelbawlna leh nihphung hrim hrim pawh han chhui let ila, mi dang ṭanpui ngaia awm kha an duh lo a ni mai lo va, ṭanpuitu zawk nih an tum fo. Tunah pawh hian kan hnam hi humhalh tur chuan ei leh barah leh thawktu ah kan intodelh a ngai a ni.
Thawktu tihah hian chi hnihin a ṭhen theih awm e. A hmasa zawkah chuan kut hnathawka eizawngte an ni. Anni hian kan rama hnathawktu zawng zawng chanve aia tam an awh a, chuvangin an hlutna leh an aw (voice)-in nghawng a neih rinzia an hriat a ṭul. Sawrkar lam pawh an kut hnathawhte a ṭhat theih nan leh a hralhna lam thlenga an hlawhtlin theih nan kawng an sialsak a ṭul hle. Ram changkang leh hmasawn (developed country) kan tihahte hian kut hnathawh hi hna hniama ngaih a ni ngai lo. A dawt lehah chuan hnam dangin white collar jobs an tih, office-a hnathawkte hi an ni. Anni pawh hi dinhmun pawimawh taka awm an ni a, hnam dangin kan ram hna an thawh hnem lutuk chuan kan hnam humhalhna kawng tam tak kan hloh thei. Chuvangin, heng hnate thawk thei tura zirlaite’n lehkha an zir a pawimawh. Tute pawh hi kan hnam humhalhna kawngah intodelh tur hian mawhphurhna kan nei a, kan hmazawn ṭheuha tih tur awm hi kan hnam intodelh nan ṭha taka kan tih zel a pawimawh a ni.
2. Inlungrualna: Mizote hi mahni ram chin venhim nan leh ram lak nana khua leh khua indoa inrûn ṭhin ni mah ila, ṭhian chhan thih ngam hnam kan ni bawk. Chuvangin, kan hnam peng hrang hrang inlungrual taka awm hi a Mizo hle a ni. Assam lama kawng a tlang loh avanga ei leh ina kan lungphân deuh laia Myanmar lama Zo hnahthlak unaute’n min hnemna ṭawngka an chhâk chhuakte kha a thlamuanthlak a, a Mizo hliah hliah a ni. Kan Zo hnahthlak unaute manganga an rawn raltlan lo ngaihsaka lo dawnsawnte pawh hi kan tih tur a ni. Ṭhian chhan thih ngam ti ṭhin hnam tan chuan unaute mangan huna ṭanpui hi thil pangngai tak a ni; ti lo ila thil mak a tling zawk ngei ang. Chutih rualin, kan lo dawnsawnate pawhin mawhphurhna an nei ve bawk a; lo dawngsawngtute lakah rilru ṭha an put a ṭul a, sualna tipunlun zawnga an khawsak loh a ngai a ni.
Hmanlai aṭangin Mizote chu hnathawhnaah inláwma làwmna leh hlimnaah pawh inlawmpui hin kan ni. Chuvangin, eng hunah pawh inlungruala kan awm a, unau kan nih kan hriat chhuah fo hi kan hnam kan humhalhna tur pawimawh tak a ni. Chhungkua, pawl leh kohhran thlengin a chhungah innghirnghona leh inrem lohna a awm chuan pawn lam aṭanga beihna a awmin tlukchhiatna a thleng awlsam ṭhin. Chumi letling chiah chuan inlungrualna hian thil a ti thei em em a; pawn lam aṭangin beih pawh tawk mah se, nghet takin a dintir thei ṭhin. Hnam chungchangah pawh Zo hnahthlak hnam peng hrang hrangte hi heng sual ral kan beihna hrang hrangah kan inlungrual a, kan inmamawh huna kan tlanchhhiat loh hi kan hnam kan humhalh dan tur pawimawh tak a ni ngei ang.
3. Intluktlanna: Mi tam zawkin intluktlanna an sawi chuan mipa leh hmeichhia chungchang an sawi tlangpui a, he laiah erawh chuan chumi lam chu hawi kan tum lo. Hindu sakhua vuantute chuan an khawtlang nun honaah ualau takin leihlawn an siam a, a hnuai lama awmte chu an bet tlawk tlawk ṭhin. Hmanlai kan pi leh pute hun han thlir let ta ila, lal aṭangin indawt dan deuh te, sal awm thu te, hmeithaite hmuhsitnate kha sawi awm bawk ṭhin mah se, sal tihduhdahna sawi tur a awm lo va, hmeithai emaw tu pawh ni se, hna thawk thei lo va awm chu an inṭanpui liam liam ṭhinte kha a mawiin chhawm nun zel atan a ṭha hle. Kan nun honaah hian hniam bik leh berh bik lutuk an awm hian hmasawnna a khai rual lo tihna a ni. Hemi lehlam chiah chu intluktlanna a awm chuan hma kan sawn ṭheuh tihna a ni ang.
‘Intluktlanna’ tih thumal hi ngaih hai theih tak a ni a, engkima inang tihna a ni kher lo va, remchanna inang neih tihna lam a hawi zawk. Kan kohhran lawina avanga hamṭhatna kan dawn bik a, kan retheihna avanga remchanna kan neih loh bik chuan intluktlanna a awm lo a ni ang. Ṭha’ leh ṭha lo hrilhfiahna chu eng pawh ni se, kan nihna chu kan hmel, vun rawng, chhungkua, zirna, adt in a hril lo va; kan thiltih hmanga teh kan nih a, chumi ang zela hamṭhatna nei kan nih hi a Mizo em em a ni.
Kan tarlan tak angin hmânlai chuan kan pi leh pute kha inṭanpui tawn dial dial ṭhin kha an ni a, khawvel hmun danga slum area an tih ang kan neih ve loh chhan pawh hi kan Mizona vang a ni ngei ang. Tunah erawh chuan kan nun dan a danglam zo tawh a; kan ṭhenawmte’n chaw ei tur an nei em, ṭanpui ngaiin an awm em tihte pawh kan inhrepawh ta mang lo. Kan Mizona huang chhungah chuan kan inṭhenawm khawvenna hi kan mawhphurhna a ni a; tunah erawh chuan ‘Lo buai suh’ tih hi kan cháng thlan a ni thung.
Mizo khawtlang hi chu a danglam bik tih hria ila, khawi ram mahin YMA an nei ve lo. Kan Mizonaah chuan kutdawh an awm ve lo va, inṭanpui tawn zel kan nih avangin. Chuvangin, hun harsa kan bul hnaia awmte’n an tawh a, ṭanpuia dâwm kânte hi a mawi em em a; min tiMizotu pawh a ni. Mizo awmnaah chuan YMA a awm a, YMA-ah chuan kan zavai hian kan tel. YMA chu ‘Ṭanpui ngaite ṭanpuitu’ tiin kan sawi ṭhin a; chuvangin, kan khawsak honaah hian kan inpuih tlan dial dial hi a pawimawh hle. Dinhmun tleu leh tlute kaihthawh hi a Mizo a, YMA awpna hnuaia intluktlang taka kan inṭhenawm khawven hi kan hnam humhalhna hmanraw ṭangkai em em a ni.
TLIPNA
Kan ram leh hnam hi keimahni leh kan nihna hrilhfiahtu pawimawh tak a ni a, chuvangin, humhalh nachang kan hre lo a nih chuan mahni intibo tluk hial kan ni ang. Ram tia sawi tur kan nei hi kan vannei hle a, kan hnamte hi chi peng hrang hrang min tiunautu a ni a, chhungkhat kan nei a ni tih min hrilhhretu a ni. Hnam hian rau a nei a, thinlung a tinoin chakna leh huaisenna a pe thei bawk. Hei vang hi ni maw, politics-ahte pawh hnam hi hmachhuanah neih a ni fo mai.
Ram leh hnam humhalh hi thu lar tak leh sawi zin pawl tak a nih rualin, mahni tih tura ngaih lohna leh mi dang mawhphurhnaa ngaih theih tak a ni. Engtin emaw lian tham tak chauha hmalak tura ngaihna pawh a awm a, kawng tam takin hma a lak theih awm e. Chutih rualin, a inṭanna chu thinlungah a ni; kan thinlunga mahni hnam hmangaihna tuha a awm chuan a humhalhna kawng tam tak hawnin a awm ṭhin. Hnam hmangaihna thinlung hi naupang thlenga kan tuh a pawimawh a ni. Ram leh hnam hi pawisa thir ang maia inkawp tlat mai a ni a, chuvangin, a pahnih hian a pawimawh a, pakhat ngaih pawimawh a pakhat ngaihthah a thiang lo.
Mizoram hi kan ram neih chhun a ni a, eng changkanna leh hmasawnna mahin a thlak dawn lo. He kan ram neih chhun hi kan humhalh loh chuan tu mahin min vensak dawn lo. Chuvangin, kan hnam humhalh hi kan tihmakmawh a ni a; ram leh hnam humhalh hi inhnaih tak an nih avangin kan hnam kan humhalh hian kan ram kan venghim tel zel tihna pawh a ni.
- Debbie Rinawmi