Written by
Dr. C. Lalrampana
ECONOMIC BLOCKADE
A kamkeuna: Kan thupui hi ngun taka ngaihtuah a ngai. Economic blockade tih hi latin, grik, arabik ṭawng ni lovin sapṭawng lãr tak kan zavaia hriat tlan vek a ni. Mizo ṭawng chuan 'ei leh bara inhrêkna' ti ila a dik zaw ber mai awm e. He ṭawngkam hi kan hre zing ta hle mai! Cachar (Assam) nen intihthiam lohna kan neih apiangin sawi rik a ni ngei ngei ṭhin.
Engnge a ṭangkaina?
A ṭangkaina tam tak a awm rualin a ṭhatlohna tam tak a awm bawk. Assam lam tan chuan min hrek rilṭam nan leh anmahni hlau dep depa kan awm a, hnehsawh taka min thuhnuai theih nan a ṭhain a ṭangkai hle. Ei leh barah kan intodelh si loh avang leh khawdang hawina kawng, leh kawng dang innghahna kan neih miau loh avangin Mizo mipuite huaisen viau mah ila a tawpah min tudawl leh nge nge ṭhin a ni.
Kan tawn hriat tawh ṭhin ang bawk angin Nov. 1, 2016 - March 19, 2017 ni 139 chhung zet United Naga Council (UNC) hmalaknain Manipur state chuan 'economic blockade' an lo hmachhawn tawh a. Tin, All Assam Students' Union (AASU) leh Asom Jatiyatabadi Yuva Chattra Parishad (AJYCP)-te hmalaknain Nagaland chuan kum 2007 khan 'economic blockade' a lo hmachhawn tawh bawk. Hman lawkah Truck drivers Associations pangate leh sumdawng pawlte (Dimapur based) inthurual chuan truck driver thah a nih avangin 'indefinite economic blockade' an lo nei tawh bawk.
A bikin North East India-ah hian hetianga inhrêkna hi kan hmachhawn ta fo mai! Kum 1979-a Silchar nen kan intihbuai ṭum pawh khan 'economic blockade' avangin buhfai lei tur awm hek lo, atta hlui tãwk, tui lo zet, chu pawh a chhuma chhumin chaw atan kan ring a; tun thlengin ka kua a la puar hialin ka hria.
Tunah pawh October, 9, 17, 2020-a ramri buai avanga inepna avangin 'economic blockade' kan hmachhawn leh ta mek a nih hi! Buhfai lah kumin daih kan nei tih ni lem lo, thla 3 daih lek kan nei ve chang chang a, thildang mamawh erawh kan sawi tel ngam lo. A lungchhiat thlak ṭhin hle mai!
A pumpelh dan
Social media-a kan ram hruaitute thusawi an rawn pholan hi ngun takin thlir hmasa teh ang:
Er. Lalrinawma, Dy. Speaker chuan, Assam-in economic blockade an neih chhung chuan sorkarin inbiakna lam hawi neih a tum loh thu a sawi a. An block a nih chuan mipui an ṭam ai chuan Manipur emaw Tripura emaw kal tlanga ei lakluh tum a nih thu leh, chu pawh a theih ngang loh a nih chuan Myanmar, Bangladesh aṭang pawha a lakluh mai tur thu a sawi.
Hei bakah hian 19/10/2020-a Union Home Minister, Pu Amit Shah leh kan CM zahawm tak Pu Zoramthangate inbiakna AIR, DDK leh media hrang hranga a lan danin Manipur, Tripura leh Bangladesh & Myanmar aṭang tea ei leh bar lakluh mai a ngaih tur thu kan hria a, a thlamuanthlak hle. Mahse, boruak muanawm a awm leh hma leh kan hotute hian an thusawi hi an theihnghilh leh hma mai ang em tih pawh hi zawhna awm thei a ni.
Pu Ṭhena hunlai 1979-a 'economic blockade' kan hmachhawn ṭum pawh khan khatih laia sorkarna chelhtute khan kawng dang dap a ngai tawh a ni an ti chūl a, mahse, kum 41 a ral leh tawh hnuah pawh hian Silchar lam bãk kawng dang zawh tur la awm thei chuang lo. Kan hmachhawn ngai, 'economic blockade' bawk kan hmachhawn leh a ngai ṭhin a nih hi!
Tunah pawh kan hotute hian an ṭawng hi a tak takin um pha hram se. Silchar kawngpui ni lo, Myanmar, Bangladesh, Manipur leh Tripura lamah te bungraw chawkluhna kawngpui ṭha ngaihtuah zui vat vat se. Ramri chinfel a ni emaw, ni lo emaw, kawng khat chauh hi duh tawk lovin kawng dang a tam thei ang ber rek se, Silchar kawngpui dan pin sãwt loh hunah Zoram hi huai takin kan humhim thei chauh ang. Mipui chu kan huai a, kan force lamte pawh an huai; tunah pawh mipui hmahruainain sorkarin loh theih lohvin a bawhzui ve chauh zawk niin a ngaih theih. Sorkar a huaisen loh chuan kan vaiin kan dawihzep tihna tluk a ni.
Zoram mipuite hian state dang leh ramdang aṭanga intodelh tum lovin he 'hripui lêng leh economic blockade' kan hmachhawn ṭhin aṭang hian buh leh balah intodelh turin ṭan la thar ila. Thlipui, ruahpui, leimin leh ramri buaina avanga hun harsa tawh chang pawha buai miah lo turin ṭan la ṭheuh ila huai takin kan ram leh hnam hi kan humhim thei dawn a ni.
Silchar kawng hnuchhawn dan
Guwahati leh phairam hmundang pan nan a kawng a hnai, tiin Silchar kawng hi kan zawh tam ber a. Mahse, Bairabi rel, thlawhna service-te kan nei tawh a, heng hmanga kal ve thei lote leh sumdawngte pawh hian hnam rilru puin hmun dang hla zawk pawh ni se, dawr zawk ṭang ṭang ila, chawhmeh thlai ilo leh dawr bungrua te thlengin Silchar aṭangin la lut tawh lo ngam ila; keini aiin an mangang zawk daih ang tih hi thil chiang sa a ni.
A chunga tarlan tak ang khian kan Zoram sorkar hian a thu mai ni lovin a takin ṭhenawm state dangte leh ṭhenawm foreign ramte thlunzawm ṭha se, Silchar kawng chu kan hnuchhawn thei dawn a ni. Nakkum maiah Sairangah rel a luh a, Lawngtlai aṭanga Myanmar pawhna kawngpuite a tlang ṭhat hunah phei chuan Silchar kawng lam hi a ṭhing tial tial ang a, ei leh bara kan intodelh phei chuan an hawi dawha ve tawh ngei ang. Chutih hunah chuan min rawn tlawn ve tawh ngeiin a rinawm.
A tlangkawmna
Ramri buai emaw, hnam thil emaw, buaina leh harsatna kan tawh changin sorkar hi a che hmasa ber tur a ni. A dawtah CYMA, tin, zirlai, NGO leh mipuite'n zuiin thlawp se a nihdan tur ni awm tak a nih laiin zirlai pawl kum naupang zawkte an che rang zawk zel niin a hriat theih a. Tun ṭumah pawh khan CYMA khan a kumpuan ṭhin 'Ram leh hnam humhalh' chu a takin a hlen lo nghal a ang hle. Mipui hruaitu, a hmaa kal tur zawkte hi mipui hnungah an kal ta fo mai hi kan inen chian a ngaihna lai ber niin a lang.
Ramri buai chungchang chingfeltu tura ruatte pawh hian kum 3 ral dawn tawhah pawh 'an la hrualmum thei lo' tih a nih leh zel avang hian ramri buai hi kan pumpelh mai dawn lo tih a tilang chiang hle thei. Chuvangin, tuna kan harsatna tawn hi kan inzirchian nan leh insiamṭhat nan hmang ṭheuh ila a lawmawm ngawt ang.
NB: He ka thu ziah hi Sorkar, NGO leh, mimal emaw tihhmingchhiat tumna ni lovin Zoram hmasawn nan leh kan zavaia ṭhat tlanna tura ka ngaihdan Constitution Article 19 (1) (a)-in right to freedom of speech min pek tanchhana ka ziah a ni e.