Written by
- Lalngaihawma Khiangte
Beiseina Rûn

MangṬha

Hla thu bungrua ngah viau si hian ṭawngkam bungrua hi duh huna theh chhuah mai tur kan vân riau zêl. Hei hian sawi nawn (repeated word) a tihtam phah viau a ni. Amaherawhchu, Mizo ṭawng hi famkim tâwk lo mah se, kan duh sawina tur khawp chuan a hausa ve viauin ka hria. A hausakna hai chhuak tur chuan beih ve fe erawh a ngai thung.

Tunlai hla phuah thiam inti tam tak te erawh chuan sapho tih entawnin hla thu pawh ni lo, ṭawngkam pangngai hman an intihhmuh a. A ṭhat viau laiin kei chuan hla thu ṭawngkam an hriat tam loh vang niah ka ngai thung. Ṭawngkam ai lam chuan hla thu hi zawngin thinlung a hneh nge nge ṭhin.

‘Mangṭha’ tih ṭawngkam hi hmanna tam tak a awm. A ṭha lam leh ṭha lo lamin kan hman pawlh nawk nawk a. ‘Mizo ṭawng dictionary’ R.K. Lalhluna ziahah chuan heti hian a inziak ‘mangṭha (n/adj): Mumang ṭha, thil duhawm lam tur mumanga hmu,’ tih leh ‘mangṭha (v): Mi, mumang ṭha tak nei tura duhsakna ṭawngkam, zânah te, mut dâwn tea sawi ṭhin.’

James Herbert Lorrain (Pu Buanga) ‘Dictionary of the Lushai Language’ tihah chuan ‘mang ṭha (a parting salutation at night, spoken to more than one person) Good night, Good dreams’ a inti bawk. Mangṭha tih ṭawngkam hi kan pi leh pute aṭanga kan lo hman ṭhin a ni a. A ṭha lam emaw a chhe lam emawa hman kawp ve ve a ni.

Sapṭawng hmang hote hi chuan inthlahna ṭawngkam an ngah khawp mai. goodbye, bye bye, see you, take care, ta-ta, so long, bye, etc. Hman vak loh zîngah - farewell, pip-pip, toodle-oo, cheerio etc. English ni chiah lo hman lâr deuh te chu - ciao, adios, etc. Inṭhen dân a zirin inthlahna ṭawngkam hi a hran ve zêl thei a. Ni tina kan thawhpuite chu ‘Goodbye’ ti kher lovin ‘Bye,’ ‘See you,’ ‘Goodnight’ te pawh a tih theih ang. Hla deuha zin turte chu ‘Take care,’ ‘Goodbye’ te pawh a ni mahna.

Ka ṭhian ṭhenkhatte hi zana ka mangṭha hian a ṭhen an lungni lo va, a ṭhenin min chhâng duh lo va, a ṭhenin min huat phah lek lek ṭhin. Kei lah hi mi sual tih takah (a dik lohna hre hek lo i) ka la sim thei lo chu a nih hi. “A chatuan êm mai” ti tâwk lah bo lo. A hahthlâk tlâng ngei mai.

JF Laldailova lehkhabu lehlin, a hunlai leh tun thleng pawh kan la ngaihven ‘Hamlet’ tihah khân Awfeli’n a pa thi ta a ṭah a,

Ka zua pa a fam ta maw?

Ka zua pa ka chân ta maw?

I sakhming ka thinlaiah,

Rial ang dai suh se,

Ka ṭhuro nunnêm, mangṭha le, tiin a dah a.

A sapṭawngah chuan

They bore him barefac'd on the bier,

(Hey non nony, nony, hey nony)

And in his grave rain'd many a tear.

Fare you well, my dove! tih a ni thung.

Heta ‘mangṭha’ a tih leh ‘fare you well’ a tih hi thuhmun a ni a. Sapṭawng chuan ṭawngkam hman tur a awm nual thei a, Mizo ṭawng erawh chuan a thlâkna tur dang kan neih loh vang nge Pu JF-a pawh hian ‘mangṭha’ tih tho a hmang a ni.

Kan hla lâr leh sak tam ber berte zîngah pawh mangṭha tih ṭawngkam hi a ṭha lo lam atan kan hmang nasa hle. ‘Zan tin mangṭha’ (Lalnunzama) “Mal ka sawm che khiangawi i chan thlengin, Damten lêng la, zan tin mangṭha.” ‘Nunrâwng hmêlṭha’ (Dokamlova) “Tun lo tuar ve tawh tak ang maw, I chhai thar di nên zan tin atan mangṭha.” ‘Lenlai a rual lo’ (Englandthanga) “Ṭhen nân hawilopar min thliah la, Mangṭha aw, dam takin mangṭha mai le.” ‘Dam takin mangṭha mai le’ (Valzotea) “Ka tling zo lo a ni dam takin mangtha le.”

Kan hla ṭhenkhatah erawh a beiseiawm lama hman a ni thung. ‘Kumtluangin mangṭha’ (Zira Hnamte) “I tiamthu di zawngte lairilah a châm reng, Kumtluangin aw mangṭha, dâr ang tawn leh hma zawng.” ‘Mangtha, Mangtha’ (Lalzova) “Mangṭha, Mangṭha, Mangtha, mangtha, Damten laikhumah zâl la; Kei a riang chu kan rûn in chhûngah, Tinkim ka dâwn ta nge.”

Hmun hla taka zin tur thlah nân mangṭha kan hmang a, zân mut dâwna inthlah nân mangṭha kan hmang a; ngaihzâwng ṭhen nân mangṭha kan hmang a, mitthi thlah nân mangṭha kan hmang bawk. Hei vang hian ṭhenkhatin a ṭha lamah an hman hreh phah ṭhin.

Kan hla tam zâwkah hian mangṭha tih hi inṭhenna leh mitthi thlahna ṭawngkama hman a nih avangin a ‘chatuan’ ruihin a hriat a. A nêlawm loh rûn mai. Inthlahna rau rauah a duhawm loh riau a, duhsakna lam aiin inṭhen hlenna lam a kâwk riauin a lang.

Ṭawngkam dang mawi tak tak pawh kan nei nual. Hla taka zin tur chu ‘tluang takin’ emaw ‘dam takin’ pawh a tih theih a. Zân mut dâwna inthlah nân ‘muttui’ a tih theih bawk. Mangṭha tih ṭawngkam hi dictionary lama a lan dânah chuan a ṭha lama hman tur niawm tak a nih laiin kan hmanna tam zâwk chu a chhe lam hawi a ni thung.

A chhe lam hawi hian ṭawngkam hman tur kan pachhe daih zawk a. Chuvangin mangṭha tih hi sapin Good night an tih anga hmang lovin a chhe lam hawia hman ni law law sela a fuh zâwk lo’ng maw? A ṭha lam hawi chu ṭawngkam dang (alternative) tam tak a awm thei tho si a.

Lalzova hla ‘Mangṭha, mangṭha’ tih hian a tlâng i han kâwm teh ang. Lalzova hi chuan mangṭha tih hi beiseiawm takin a hmang thiam a. Ani mangṭha hi chuan a tûk ni chhuak êng mawi hmuh a tichâkawm hliah hliah thung si a nih hi.

Aw le, mangṭha en chhim loh di,

Vângkhua a zau kâr a hla;

Tawnmangah tawh leh ni her sela,

Thu tin i hril dûn ang.