KHAWHAI RAMAH SAKEI A AWM EM Ni? 'BIHCHIANNA LEH A BEHBAWM'
Tunhma aṭang tawhin Mizo pi leh pute nunah sakei hian hnuhma tam tak a lo nei tawh ṭhin. A changin khawchhunga an ranvulh - vawk ilote a rawn seh ('satla' tia an sawi) ṭhin avangin fimkhur takin an zím ṭhin. Tin, 'hmeichhe uire chu sakeiin a seh duh' te pawh an lo ti ṭhin bawk! He ramsa zinga ṭihbaiawm tak leh huhang ngah zet mai sakei hi, an hlauh em avang nge ramsa zingah pawh 'thah thiang lo' anga ngaih niin ramhnuaiah phei chuan 'sakei' tia sawi lawl lawl ngam lovin (a lo hre thei nia ngaiin), 'sapui' tiin an lo sawi pehhel ṭhin, vawiin thlengin.
Hmanni lawk khan Khawhai khaw field bulah sanghal rual hmuh a ni a, hetih rual chiah hian thu dang dang a lo awm a, 'Tunhnai khan Khawhai ram chhungah vai truck driver-in sakei a hmu niin a lo insawi' tih a ni. Tichuan, chu'ng sanghal rualte chu chu sakei (thuthang) hlauh avanga tlanchhia an nih zeldin thuin an sawi zawm ta a! Bualkawn ramah an khaw pa, ram kal chingin sakei hmuin sum ruk vel a nih a rin thu a thang tel bawk. Heng thute hi WhatsApp group hrang hranga thehdarh a ni a, zeldin thu nen chawhpawlhin ṭhenkhatin an khel zui zel a, ramhruaitute pawh an bang lo ni awm tak a ni.
Heng thuthang vel avang hian nungchate enkawltu department - Environment, Forest & Climate Change tan chuan ngaihthah leh enliam mai mai chi a nih loh avangin, finfiahna (evidence) nei turin he sakei awmna/hmuhna ni awma sawina hmun ramhnuaiah hian a hmutu nia awma sawi khawhai pa pakhat, ram vah ching ve ṭhin chu EF&CC department field staff pakhat chuan a hmunah hruaiin thu an inzawt fiah (verify) ta a, mahse sakei a hmuhna hmun a sawiah hian sakei hnuhma emaw, a hniak emaw pawh hmuh a ni lo va, 'Sakei zia a nih leh nih loh pawh ka hre lo' tiin pawm tur mumal awm lovin a riaknawi ral ta mai mai niin thu an dawng.
He enfiahna report a viral hnu chiah hian sa pèl ching ve bawk, khawhai pa chu mi pakhatin interview-in ramhnuaia sakei hniak (pugmark) nia an chhál video nen a rawn darh leh a, mahse heng sakei hniak nia an sawi hi hmuh thiam a harin belhchian a dawl lo hle a, sakei hi a awm ngei tih finfiahna ṭha tawk a awm loh avangin heng thute hi thu puarpawleng mai niin a lang. Heng thil chungchanga a kaikuang chu a hmaa kan tarlan tak, 'vai truck driver' khi a ni, a zia lo khawp mai! Helai thu bik hi chu 'ti hian duh tawk ang.Hetiang deuh hian Mizoram hmun hrang hranga sakei hmuh thuthang hi a awm zeuh zeuh, mahse han belhchian chuan keite/ kelral te lo niin tam tak chu thu puarpawleng mai mai a lo ni fo bawk!
Kalpeng hlek teh ang: A thu hrimin Mizote hi tun hma aṭangin thu belhchian dawl lem lo pawh sawi punlun vak ching kan ni awm e. Hetiang hi hnam tlem te te inhnimhnai tak taka chengho ṭhin (close community) ze pakhat a ni. Kan pipute hunlaia thu lar tak 'khual thuthang leh ar pan chuk chu a punlun duh' an lo tih te pawh kha thudik leh rintlak a ni em? tih lam hriat hmasak tum lem lo va, thil hre hmasatu leh hre ber nih chaka thil sawi chiam chiam kan uar vang a ni ang. A chang phei chuan rin thu phuahchawp nen kan lo sawi belh a, chu'ngte chu veng letliam leh khaw dangah thang kual zelin a tawpah thutak thanin a thang leh mai ṭhin. Hman deuhah, "Chiseh (salt) a váng dawn," tih thu puarpawleng avangin Aizawl dawrkaiho dawrah chi lei tur inchuha kan buai chiam te kha, kan hnam tan a mualphothlak hle a nih kha!
Hetiang thu puarpawleng hi rulchuk enkawl dan chungchangah pawh kan ngah hle bawk! Thu maksak pui pui hria, tunlai thiamna aṭang ngaihtuaha nuihzatthlak leh rulchuk tuartute tana pawi lutuk leh an thihpui mai ang tih hlauhawnawm khawp, dawt thu lengvak vel hi kan ngah hle. Heng bakah hian ramhmul damdawi atan a ṭha tia dawt thuthang (eg. nauban hi cancer tan a ṭha an ti) te, nungcha ṭhenkhat (eg. chhuangtuar sava sa kal natna damdawi atan a ṭha an ti), adt. thu belhchian dawl lo pui pui kan ngah luat tuk avang hian kan nungcha tam tak nunna pawhin a tuar phah mek a, a pawi hle!
Sakei chanchin hi tawi tein i han luhchilh law law teh ang: Hei hi he article ka ziah chhan tak hi a ni mah mah. Sakei (Panthera tigris) hi mahni chauha khawsa chi niin an chen duhna ram hi ngawdur chhah pui pui, chhura rual an tih (primary forest) ni ber lem lovin an chaw duh zawng sazuk, sakhi, sanghal, adt. eitur duhzawng awmna ramngaw rai, phul leh tui ṭha awmna ram (mixed & open forest) ah te pawh chaw zawngin an cheng ve fo. Ramsa lian leh ngeng tak, inthup thiam leh hmuh fuh har em em (elusive animal) a ni a; mihringte hmuh mai mai tura inlar zen zen duh lo, mihringin sakei kan hmuh ve meuh hi chuan an hlauhawm loh (ani chuan vawi 20 vel min hmu tawh an ti). Ral leh hmelma pawh nei lem lo khawpa lian leh huaisen, nungchate ineitawnna (pyramid of food chain) ah phei chuan hmun chungnung ber luahtu niin, tunlai khawvelin a ngaih pawimawh em em - ecological balance/ eco-system vawng nungtu pawimawh tak a ni. Chenna tur rambial (territory) pawh an mamawh zau em em (200++ sq.km) a, zan khat thil thu pawha sqkm 50+ vela zaute pawh vil theia ngaih a ni.
India ram hi khawvel pum huap pawha sakei tamna ber ram kan ni a. A chhan nia lang chu, India sorkar hian sakei humhalhna ngai pawimawhin a humhalhna tur hmun bik, 'Project Tiger' hi kum 1973 daih tawh khan lo a lo din tawh a, National Tiger Conservation Authority (NTCA) hnuaiah sakei humhalh hna nasa taka kalpui mek a ni a; tun dinhmunah hian ram pumah sakei humhalhna bik - Tiger Reserve/National Park hi state 18-ah awmin sakei hi 3682 awm mek nia ngaih a ni. Heng hmun bik aṭang hian kum tin sorkarin eco-tourism policy hmangin ram pawn leh ram chhung aṭangin sum, cheng vaibelchhe tam tham tak tak a hui lut ṭhin. Chu'ng hmun pawimawh zual ṭhenkhatte chu: Corbett (Uttarakhand), Kanha (M.P), Periyar (Kerela) Kaziranga (Assam), Ranthambore (Rajasthan), Sundarbans (W.Bengal), adt. Hetih mek lai hian a humhalhna dan khauh tak mai - The Wildlife (Protection) Act, 1972 hnuaiah sakei hi tihhlum khap bur (schedule 1) ramsa zinga mi niin, a tihlum chu pawisa tam tak chawitir leh kum 7 thleng lungina tantir theih a ni.
Mizoramah pawh Sakei humhalhna hmun bik atan tun hmaa Dampa sanctuary kan tih ṭhin kha, Dampa Tiger Reserve (500 sq.km) ah kum 1994 khan hlankai a ni a. Hei vang hian he hmun zau taka nungcha (bio-diversity) chi hrang hrang venghim tur hian wildlife guard tam tawk lak leh chhawr mek an ni a, chhungkaw tam takin eizawnna (livelihood) tenau an hmuh phah mek bawk. Tun dinhmuna kan sakei dinhmun chiah hi sawi thiam a har deuh. Kum 2021(May) khan camera trap hmanga thlalak hmuh a ni a, tun hnaite (Aug-Sept.'24) khan hmun hrang hrangah ṭum thum hmuh (direct sighting) a ni leh bawk. Hetih lai hian Dampa TR-ah hian sakei chi khat - kelral (clouded leopard) kan nei nual a, South East Asia rama kelral ngah ber nia ngaih a ni. Bio-diversity lama a hausak leh heng kelral population ṭhat vang ringawt pawh hian Dampa TR hlutna hi a sang ve hle!
Sakei hi humhalh ṭha tur chuan an chaw (prey species) awm ṭhat te, bio-diversity hausa leh eco-system mumal neih a ngai a, chu'ng thil a ṭhat chuan environment hrisel leh felfai tak a lo awm theih dawn avangin chu chu mi tin mamawh a lo ni ta a ni. Hei tak hi Tiger Reserve siamna chhan (spirit) leh a kila lungphum chu a ni. Hei vang hian mihringte mamawh - hmasawnna tlo (sustainable development) kalpui a nih dawn reng rengin khawii state pawhin Environmental Clearance/ Forest Clearance an neih ngei ngei hi Central sawrkar hnena an tihmakmawh (mandatory) a lo ni ta zel a ni.
Tlangkawmna: 'Mihringte mamawh (basic need) kan neih theih nana hmasawnna rahbi (strategy) kan duan dawn reng rengin, kan environment dinhmun tiderthawng lo zawng chauhin ruahmanna kan duang tur a ni' tih hi tunlai khawvela thu lar tak - 'sustainable development' hnuaia hmalakna peng pawimawh berte zinga mi a lo ni ta a ni.
- PC Lalrinmawia