Written by
- Dr. R. Zonunsanga Kanhmun UGC-HRDC
Mizoram University

Thlipui leh lirnghing avanga thlabarna

Tun hnaiah Zoram hmun ṭhenkhatin thlipui kan tuar a, Nepal lirnghing avanga chhiatnain ram pum a chiah lehnghal bawk avangin inkawmkhawmna hrang hrangah khuarel chhiatna-in sawi a hlawh hle a. Hetihlai mek hian tunlai changkanna-in a ken tel mobile phone hmangin whatsapp leh facebook-ah mi ṭhenkhat tihtur hre em emten thu belhchian dawl lo hmangin Zoram mipui tam tak chi-ai leh thlabarin an siam bawk nen; mi ṭhenkhatin tunlai harhna kan dawn mek leh Pathian thu nen an lo sawi zawm ve bawk! Ka zirna aṭanga ka thiamna leh thlurbing thil a nih loh avangin ka hriatna beitham deuh mah se mi ṭhenkhat tan hlawkna leh thlamuanna a lo nih takin Zoram tana khuarel chhiatna awm thei chanchin hi ka’n ziak ve leh rawih a ni.

Cyclone

Cyclone hi a insiamna hmun, hnathawh dan leh nihphung a zirin chi hrang hrang a awm a, hming hran an nei thluah bawk. Mizoramin kan hmelhriat ve ṭhin cyclone kan tih hi Tropical Cyclone a ni a, a hming put chhan ber chu tropical ram bikah chauh a insiam ṭhin vang a ni.

Hetiang thlipui hi boruak hnawnga chakna awmin a tihnun a nih avangin tuipui chungah chauh a insiam thei a, tuipui aṭanga khawmual lam a hrut a nih pawhin rei rial thei loin a zuih ral mai ṭhin. Amaherawhchu, hetiang thlipui vir chi hi a bial laia hawlh tlangin 100 - 1000KM laia zau a ni thei a, a san zawng pawh hi 12 - 14KM lai a ni thei a; Bay of Bengal tuipui Bangladesh hrul vel a nuai a nih chuan a bial pawn lamin Mizoram hi a nuai ve thei teh meuh a, hei hi cyclone siper kan tih ṭhin chu ani. Hetiang thlipui hi darkar khatah knot 34 (62 - 222 KM) aia chakin an tleh ṭhin.

Tunhnai thlipui tleh lai mek khan facebook leh whatsapp kaltlangin mi ṭhenkhatin thu belhchian dawl lo an thawn darh chiam a, “tun aṭanga reilote-ah south-east Asia cyclone-in Zoram a rawn nuai dawn a, inring rengin awm ang u” tiin. Mi tam tak thlabar ka hmuhin cyclone nihphung leh south-east Asia cyclone-in Zoram rawn thleng tur chuan khawmual zau tak paltlang a ngai dawn a, a hlauhawm loh tur thu ka thawn darh ta hlawm a. Chumi piah lamah cyclone chu rawn thleng dawn tak tak nise thuneitu lamin ni hnih-khat hma lamah khan 'warning' min pek tur thu ka hrilh bawk.

A chhan chu, Cyclone hi tunlai thiamna hmangin a hrilhlawk lawk theih mai piahlamah a kawng zawh tur thlengin a hriat theih deuh vek tawh a ni. Hemi zan hian south-east Asia cyclone chu internet hmangin ka zawng a, ka la hmu lo zui. Thlipui tleh zawng zawng hi cyclone a ni vek lo a, Mizoram bikah hi chuan thli hrim hrim hi a nat em avangin cyclone emaw kan lo ti palh a nih pawhin a hriatthiam awm viau tho. Two wheeler a chuang chungin darkar khata kilometre 40 - 50 vela kan tlan laia kan thli dawn ang zata chak thli hi chu Zoramah kan dawng deuh reng a ni. Chuvangin, “Cyclone a tleh dawn” tia kan insawi ṭhaihna hi chu thuneitu leh chanchinthar lamin an sawilawk a nih loh chuan thlabarna chhan tur a ni lo e.

Kan hriat ṭheuh angin thlipui tleh hun dawnah kan in leh lo chhunga thlipuiin a tihchhiat theihte lo thawm ṭhat a pawimawh a, thlipui avanga electric ban/ hrui leh thingkung min delh theitu awm thei laka inven hi a pawimawh hle a ni.

Lirnghing

Lirnghing hi kan hlau emaw, hlau lo emaw tih theih kan nei tlem hle a. Nepal lirnghing thuthar leh boruakin min chiah mek laiin thuthang mak pui pui avangin Zoram mipui kan thlabar nasa a. Mi ṭhenkhatin Nepal leh Mizoram awmna Himalaya tlangdung inzawm theih dan leh he lirnghing hnuhnung (after-shock) in Mizoram a nghawng thlen tur thu an tlangaupui a, thil hre thei tak hnam kan va ni em! Tun dinhmunah chuan lirnghing thlen tur thu hi sawi lawk theih a ni lo; khawvel thiamna changkang ber hmang pawhin a hrilhlawk theih loh.

Ṭhenkhatin Pathian thu leh Zoram bik A hmangaihna tlangaupuiin kan lo sawi zawm bawk. Pathian zarah lirnghing puitham avanga chhiatna hi kan la tawng meuh lo tih hi phat rual a ni lo, mah se tuinnge kan hmalam hun sawi thei? Pathian hian lirnghing nasa tak Zoramin kan tuar hi a phal ve thei bawk asin.

Lirnghing hi chhan hrang hrang avangin a awm thei a, Mizoram bikah hi chuan leilung/khawmual bung hrang pahnih, lei chhungril thuk tak aṭanga innekin a thlen a ni thei a. Heng leilung/ khawmual bung hrang pahnih innawr hi an ṭang na hle a, an innek pelhsawlh thut hunah lirnghing hi a thleng thei a ni.

Bungrua rit tak nawrsawn kan tum a, eng emaw lo kamtu a awm avanga kan nawrsawn hleih theih loh lai takin thawklehkhatah a tawlh sawn phut chuan ṭhenkhat chu kan nghing lawih a, ṭhenkhat kan tluk thlawrh laiin ṭhenkhat erawh engtin vak mah kan awm lo ang hi a ni thei ang. Hetiang deuh bawk hian leilung/ khawmual pahnih innek chu khawilai hmunah nge an innek tih leh engtik hunah nge a pelhsawlh thut dawn tih hi hriat theih a ni lo. A pelhsawlh nazawngin lirnghing a siam vek kher lo thei bawk.

Chuvangin, lirnghing chungchang bikah hi chuan “Egtik hunah nge?” tih leh “Khawi hmunah nge?” tih kan hriat lawk theih loh avangin kan hlau viau emaw, hlau lo viau pawh nise awmzia a nei lo.

Eng anga rinawm pawh nise lirnghing laka him famkim in sak theih a ni lo a, amaherawhchu, kan in sak dan hmangin chhiatna thleng thei tur thil tam tak chu inven theih a ni. Kan hriat reng tur chu thingtlang kawng chhe takah pawh lirthei chungah kan chuang sawt bawp bawp a, kan inthen lawih lawih a, kan taksa a chau deuh tih loh chu engtinmah kan awm chuang lo. Hetiang tho hian lirnghing insawi ringawt hian mihring tan thil pawi a thlen lo a, kan awmna laia thil tla leh tlu velin mihring min delh avangin chhiatna kan tawk zawk ṭhin a ni. Chuvangin, lirnghing avanga chhiatrupna awm thei hmachhawn tur chuan kan inchhung leh hnathawhna hmunah chunglam aṭanga min tlak/ delh thei thil awmte kilh ngheh emaw dah sawn hi a pawimawh takzet.

Tin, mithiam zawkte chhut dan chuan lirnghing laia pawna tlanchhuak aiin in chhunga awmte an him zawk a ni. Amaherawhchu, in chhunga kan awm chuan chhuatah bawh vat tur a ni a, dawh­kan emaw thildang rinawm tak a awm a nih chuan a hnuaiah luh vat hi a him a, kan kut emaw, lukham emaw, thildangin kan lu kan khuh tur a ni. Pawna kan awmlai a nih erawh chuan a remchan dan a zirin hmun zau lai a him a, thil chim thei leh tlu mai thei bulah erawh awm loh hram tur a ni.

He thuziak hian mithiam leh ril zawk­te a cho chhuah ngei beisei chungin leh mipui-mimir thlabar ṭhinna a lo ziaawm theihna turin kim lo takin ka ziak a ni. Khuarel chhiatrupna chungchang leh inven dan chi hrang hrang hi Mizoram bikah chuan UGC-HRDC (former Academic Staff College) Mizoram University leh Administrative Training Institute, Government of Mizoram-ah te zir/ training theih a ni. Tin, lehkhabu chhiar peih tan India ram bik atana din, National Disaster Management Authority leh National Institute of Disaster Management website-ah a thlawna download theih ṭangkai tak tak a awm bawk.