TU NGE DIK A, TU NGE THIAM?
A KAMKÊUNA
Mizo thufing lâr tak leh dik êm êm chu - "Mahni infak leh sakhi ngalah engmah a bet lo," tih hi a ni. Kan Pathian thuah chuan, "Nangma kaa infak lovin mi dangin fak zawk che se la; Nangma hmui ni lo, hmêl hriat loh mi hmuiin," (Thuf. 27:2) tih a ni bawk. Hei mai a la ni nêm; Paula chuan, "Mahni insawimawi kan tanleh dawn ta maw?" a ti bawk. Kan Zoramah hian tu sorkar mai pawh hian mahni infak; mahni ka ngeia infak leh mahni insawimawi hi an uar em em a; mi fak an hlawh hman meuh lo a ni ber mai! Ram mipui fak leh chawimawi an hlawh hmain anmahni leh anmahni infakin an insawimawi zung zung a, an lawmman an têl nghal zel ṭhin a ni ber e, huihah… Hetianga an awmna chhan hi eng dang vang ni lovin, inthlan dawn hnaihah party manifesto inziah ṭhatsiakin mipui hmaah an tih theih loh tur thleng thleng an sawi kur ngei nguai a, an intiam dêmdum ṭhin a, an intiam anga an awm leh si loh avangin anmahni an tal buai a, chu chuan a vaw let a, chuvangin, mahni infak, insawimawi leh inchhekarbawm an ching ta ṭhin ni berin a lang. Mipui sorkar kan hrawn mek pawh hi thla 9 chauha upa la ni mah se, anmahni an insawimawi a, an infak chiam chiam ta chu a ni ber mai lo'm ni? Ministry liam tawhhote pawh kha hetiang bawk hi an dinhmun chu a ni. Eptu party apiang lah hian rorel lai Party apiang an sawisel a, tenawm theihtawpin an inchhuahtawn ṭhin. Chu'ng an inpuhtawnna leh insawiselnate chu engte nge a tlangpui thlir teh ang:
KAWNGPUI CHHIA :
Tu sorkarah pawh khan kan Zoram kawngpui hi chuan ṭhat lai rêng rêng a nei ngai lo, ti ila a dik zaw ber mai awm e. Kawng chhiat luat tuk avanga lirthei neitute lungawi lohna lantir leh hnatlanga kawng khuar lutuk hnawh khah emaw, sorkar nawr nana nawrh ilo neuh neuh a tam êm êm a; tute mah indem thei an awm chuang lo. An sorkar loh rual rualin sorkar lai apiang sawiselin kawngpui ngaihsak lovah an inpuhtawn vel mai mai a ni. Inthlan vote thlak dawn hnaih apiang leh an hun (term) tawp dawn hnaih apiangin kawngpui chhe lai thawm ṭhat hna an thawk ṭhin a; mahse, an kawng thawm ṭhat ve ṭhinte hi thingpui dawra paratha pan tak, ni thlãra han biha AR Headquarters thar Zemabawk Zokhawsang tlang sang lai lang thei khawpa pan ang maiin Alkatra an luante lah chu a pan êm êm a, fur khat êm pawh a daih ṭhin lo a ni ber mai. Hei vang hian reiloteah kawngpuite hi a chhe leh zung zung ṭhin a ni. Tunah pawh PWD Minister chuan kawngpui chhe zual siamna tur sum a awm thu a sawi a, a lawmawm hle. Mahse, a hmingin an han siamleh mah na’nga fûr khat pawh a daih leh ngut ang em? tih hi Zoram mipuite zawhna awm lawksa (readymade question) chu a ni. Eptu party lam lahin kawngpui chhia ngaimawh tharin hnatlangin an han thawk chhuak thul. An sorkar laiin kawngpui quality tha an siam ngai bik chuang hauh si lo. Zoram khawvâr hun a va'n nghahhlelhawm tehlul êm! Tun ang êm êma kawngpui chhiat nasat hi kan la tawng ngai lo va, ZPM Sorkar hun nen a lo innang fuh chiah bawk nen, hmingchhiat zawng zawng an phur a ngai ta a ni e. A chhan bulpui ber zawk chu Sorkar hmasate khan kawngpui quality ṭha an siam ngai loh vang a ni. ZPM Ministry pawh hian kawngpui quality Grade ‘C’ vel min hlui ve tho mahna, i lo ngaichang teh ang.
LIRTHEI THAR LEI :
Pu Ch. Chhunga CM lai (1972-1977) leh Pu Thenphunga Sailo CM lai (1978-1984) chhung khan sorkar khan Ambassador car & Fiat car changkang lo tê tê kha an hmang ṭangkai hle a. Pu Ṭhena hun tawp lamah khan tlema changkang deuh Contessa car an hmang tel ve hman bawk. Pu Hawla CM (1984-1986) chhung khan an lirtheite an rawn hmang zui ve leh a; Pu Denga CM (1986-1988) chhung khan Ambassador car tho an hman rualin Maruti Baleno Car an nei thar nual bawk a. Pu Denga CM tan bik Standard Motor Products of India Limited (SMPIL) siam Standard 2000 car thar a hmang a, he car hi 1991 vel khan Mizoram House, New Delhi-ah hluihlawna dah a ni. Pu Hawla CM (1989-1998) chhung khan Ambassador car & Baleno an hmang zui a, Pu Zorama CM (1998-2008); Pu Hawla CM (2008-2018) leh Pu Zorama CM (2018-2023) chhung khan Hyundai company siam, car changkang tak man to bawk si ‘Verna car’ an rawn lei thar ṭan ta a ni.
Ministry inthlak apiangin Minister-ho hman tur lirthei an lei thar deuh vek zel a; Pu Hawla hun hnuhnung (2013-2018) lai phei kha chuan Congress sorkar khan lirthei thar lei nan mipui sum cheng tam tak hmanral niin mipui phun thawm a ring hle a nih kha! 2023-ah ZPM a lo sorkar a, CM Pu Duhawma’n inrenchem (austerity measures) a sawi uar nan lirthei thar an lei ve loh tur thu a sawi chamchi a. Mahse, lirthei hlui tawh thlak ngai leh lirthei indaih lohna avangin an lei thar ve leh lo thei lo va. Eptu pawlte’n CM thusawi kah let nan Police Department lirthei lei thar thleng thlengin an rawn ham tel a, inpuhmawhna a nasa hle. Hemi chungchangah pawh hian tute mah kha inpuhmawh thei an awm lo. Amaherawhchu, ZPM Ministry hian danglam bik, kalphung thar nih an tum lutuk luatah an ṭawng tam lutuk a, an ṭawngin a vaw let ta mek zawk a ni. Lirthei thar lei hi tul bik takah chuan sorkar hian lei theihna dan a neih avangin a lei thar a nih pawhin, lo buaipui chiam zel a ngai hran lo. Lal hrawt duh vang leh nawmchen duh vanga lirthei chuangtlai lei chiam chiam erawh sorkar tih tur a ni lo. Chuvangin, Ministry inthlak apianga lirthei lei thar hi chu kal phung pangngai a ni tih kan hriat a pawimawh hle. NLUP leh SEDP flagship programme chhuanlama uchuak taka lirthei kawl thei lo tur thleng thlengin an kawl fur ṭhin ang khan, ‘Bana kaih policy’ kalpui nan pawh hian ZPM Sorkar hian lirthei chuangtlai a lei ve chiam ang tih erawh a hlauhthawnawm hlel lo. Chuvangin, eptu party-te’n an lo dai khalh hi thil ṭul tak leh pawimawh tak a ni ve tlat.
KAWLPHETHA :
Pu Ṭhena (1978-1984) khan six basic needs policy a kalpui zingah khan kawlphetha a ngai pawimawh hle a. Bairabi Hydel Project kalpuiin thui tak hma lak a ni a, mahse, compensation hnam kan nih avangin Tlawng lui kam tuaka LSC lem/periodic Pata lem/VC pass lem tam lutuk avangin tui khuahna tur senso aiin, compensation atan senso sang zawk tura chhut a nih avangin sorkar laipuiin clearance a rawn pe thei ta lo niin sawi a ni. Hemi hnu hian tu sorkar mah khan kawlphetha project lian tham kalpui an awm ta lo va, Mizoram power mamawh zat a la tlem tehlul nen, kan khamkhawp pawh kan la siam chhuak thei lo a ni. P&E Department tarlan danin Kolodyne-II HEP (460 MW), Tuival HEP (210 MW), Bairabi Dam Project (80 MW), Tuirini HEP (24 MW) and Tuivawl HEP (24 MW)-te DPR hi buatsaih peih tawh niin a lang. Tu sorkar lai mahin kawlphetha hnianghnar kan la nei ngai lo. Pu Hawla sorkar lai pawhin karen a thim ngun hle a; Pu Zoramthanga CM lai pawhin chuti bawk. Pu Lalduhawma CM hun a lo thleng a, karen a thim ve tawh dawn lo emaw tia kan lo chan ṭhup laiin, karen a thim ngun hlei hlei emaaw tih tur a ni a. “Kalphung thar sorkarah pawh eng tihna mah a ni chuang lo," tih chu mipui phunawina ber a ni. Hetih lai hian thla tina karen man chawi erawh a kiam chuang lo va, a pung tual tual emaw tih tur a ni a, bill tam uchuak changa complaint lahin awmzia a nei ngai hek lo. Zirchianna aṭanga chhût danin kum 2031-32 chhunga Mizoram contracted capacity awm thei chu 542 MW a ni a, hei hian Coal atanga 177 MW, Gas atanga 66 MW, Hydro aṭanga 170 MW, Wind aṭanga 20 MW leh Solar aṭanga 56 MW a huam a ni. Hei bakah hian Mizoramin kawlphetha hnianghnar leh rintlak taka a mamawh phuhruk theih nan, STOA contract aṭangin MW 54 a mamawh tel bawk a ni. Entrepreneurship, manufacturing industry puitling leh lo neih leh kuthnathawh lama hlawhtlinna tak tak chu kan la hlat dawn hle a ni tih, zirchianna aṭang khian a lang chiang hle. Hetihlai karah hian Political party tinte hi an inmawhpuhtawn a, an sorkar laia an tih mai bik loh kha ti turin an innawr vel thul, an va han chimawm tehlul ṭhin êm!
MINISTER BANGLA CHEI ṬHAT :
Sorkarna a inthlak apiangin Minister-ho chenna bangalow chei ṭhat ngai, thawmṭhat ngaiin a awm ziah a, an chei ṭha ziah bawk ṭhin. Congress MLA-te’n an chenna in chei nan Rs. 32,240,743/-(nuai 322.40) an hmang tih leh, MNF MLA-te’n an chenna in chei nan Rs. 3,98,07,503/- (nuai 398.07) an hmang bawk niin ZPM ṭhalai Press Release Sept. 12, 2024 chuan a tarlang a. Chutih laiin MoS leh Advisor to CM mi 10-te Home furnishing atana cheng nuai 110/- an hman ve chu eptu party-te’n an rawn auchhuahpui a, hei hi mipui rilru kawih her tumna maiah an ngaih thu an tarlang a ni. He thil pawh hi eng dang vang ni lovin, CM Pu Duha'n inrenchem a sawi mawi nan Bangla chei thar a nih ve loh tur thu a sawi ṭhin nia lang chu eptu lamte hian an chachhuah duh vang mai chauh niin a lang. He thilah pawh hian tu mah inmawhchhiat tur an awm lo. Congress leh MNF sorkarin mipui chhiah tlingkhawm khitiang zozai an MLA-te chenna in chei nan an hmang khi a rapthlak viau lo maw? Khi'ng party 2-te quarters (bangalow) cheina atana mipui sum an hman ral belhkhawm khi cheng nuai 720.47 (7. 2046 vbc) chiah a ni. Hetiang zozai MLA chenna in chei ṭhat nana senso kal ral hi mipui hmasawnna hnathawh tikhaihlak tham zet a tling a ni. Thla 9 chhung lekin ZPM sorkar hian MLA-te chenna cheibawl nan cheng nuai 110/- chiah a hmang hman a, an term hmang ral turin thla 53 hun a la nei a; thla 9 dan zelah MLA-te chenna in chei nan cheng nuai 110/-chiah zel hmang dawn ta se, an term khat chhung lekin cheng nuai 726 chiah a hmang hman dawn a; Congress & MNF sorkar pahnih-te aiin a hmang hnem zawk dawn tihna a ni. MLA-te chenna in thawm ṭhat nan sum sen vak vak an tum ve loh thu; CM meuhin a sawi ṭhin avangin eptu party-te hian mahni mawng hlim chungin zak miah lovin an rawn sawisel ve ta ni berin a lang.
A TLÃNGKAWMNA :
Kan ram hruaitute lo khawsak tawh dan leh khawsak mek dan dârthlalanga kan lo hmuh riai ruai ṭhin chu tunah zawng inhmatawnin a takin kan hmu ta a ni. (I Kor 13:12). Eptu Pawl lamin rorel lai Party awmze nei taka a sawisel ṭhin hi Sorkar khalh ngil nan a pawimawhin a ṭangkai hle a, mahse, dâwt ngialngan hmanga inbeih erawh sim hmak se a ṭha ngawt ang. Tun ṭuma an inbeihna pawh hi dãrthlalanga fiah lo ruaia kan lo hmuh ṭhin chu chiang takin ziak ngeiin Zoram mipuiin kan lo hmu fiah thei ta a, mipui sum kal ralna tam tak kan hriat phaha a tihzia tak zet a ni. Heng lo pawh hi kan ram hruaitute khawsak dan ṭha lo leh ṭul lova mipui sum luan ralna hi phawrh chhuah tur tam tak a la awm ngeiin a rinawm. Tuna CM Office hian tun hmaa la tih ngai loh, CM Relief Fund Account detail activities felfai taka pho lang theite kha a lawmawm hle. A hma zawnga CM-te khan hetiang hian ti ve ta se, ṭul lova sum luangral eng emaw zat a awm mai thei. Mahse, report a awm ve loh avangin tuman engmah kan hre ve ta lo a ni e. Engpawhnise, eptu party-te hian awmze nei takin rorel lai Party hi an sahuatah rawn khawihsak zauh ṭhin se, kan ram kal sual tur ven nan a ṭangkai hle a ni. Kan thupui, 'Tu nge dik a, tu nge thiam?' tih pawh hi tun ṭumah chuan an dik lo ve ve a, an thiam lo ve ve; mipui hmasawnna tibahlahtu an ni ve ve tih hi chhanna dik ber chu niin a lang.
Engpawhnise, ZPM sorkar hi term khat tal chu dawhthei takin enchhin phawt teh ang u hmiang? An ṭhat chuan loh chuan kan paih thla leh vat mai dawn nia.
- Dr. C. Lalrampana