Written by
Dr. Lalzahawma
Kawlkulh

Hmasawnna daltu Kohhran

Kristian ram te chu ringlotu te ai chuan thil chi hrang hrangah hma an sawn bik niin mi thil chik mi ṭhenkhat chuan an sawi a. Protestant Ethics and the Spirit of Capitalism tih lehkhabu, kum 1905-a a ziahah khan Max Weber pawhin hetiang lam thu hi a sawi nual a. Khawvela ram changkang ber berte zingah Kristian ram an tam hle. Sakhaw diklo vuan (sakhua vuan diklo kan ti zawk mai dawn nge) ram te chu an hnufum tlangpui niin han ngai phawt mai ila. Hmasawnna leh sakhaw biak emaw rin dan hian inlaichinna tam tak a nei a ni.

Mizoram hi Kristian ram kan ni a, kan ram chhung dinhmun chu mitinin kan hre vek a ni. India ram danga State/UT te chu ringlotu kan tihte an tam zawkna hmun vek a ni hlawm. Chutih rualin, hmasawnna kawngah erawh chuan um phak kan nei meuh lo. Khawtlang nun leh sakhua, leh mimal tinte zalenna chungchang thilah erawh chuan Mizoram chu khawvela ram nuam ber ka ti lo thei lo. Amaherawhchu, kan Kristianna hian ei leh bar zawn kawngah te hmasawnna min thlen zui zel em tih hi han ngaihtuah chhunzawm zel ta ila. He thuziak hi ram hmasawnna (economic development) ngai pawimawh tak chunga thlir dan dang deuha Mizorama kan Kohhran hote thlir dan a ni ber a, mi tam zawk pawm dan erawh a kalh ngei ang.

Kum 2007 aṭanga 2014 kum tir lam thleng khan grape hmanga eizawngte’n dodalna karah hlawkna an tel a, hmasawnna nasa tak kan hmu. Tunah chuan grape industry chu kan ramah a tlusawp chhe mek a, beih tham pawhin a lian tawh rih lo a nih hi. Khatia dan ang taka grape tui sawr zawrh chhuah phalrai a nih aṭang khan Kohhran chuan a do ta ngat ngat a. Nunkhaw nawm nana kut hnathawktuten an hman mek chu, thih hnu piah lama kan nunkhua a nawm vak loh hlau em emtu Kohhran chuan a do ta chiam a nih kha.

Hmasawnna thlen mektu, grape thiltihtheihna chu zah zo lovin grape wine (Zawlaidi) chu “a tak lu deuh mah mah” tiin a tidal turin Kohhran chuan thuneitu te an nawr ta chiam a. Tin, chuti chuan ‘tih dal’ a lo ni ta a (alcohol content chu 14% aṭangin 11% ah tih hniam a ni). Hei hian grape tui hralh kawngah a chingtu leh a zuartute a ti hlauthawng ve det a. A nihna takah chuan, Kohhran hi grape avanga ram (eizawnna atana hmang ṭhin te) hmasawnna tiṭhuanawptu rinawm tak a ni!

Kohhran hote kan mak em emna dang leh chu, sacrament tui (Isua thisen aiawh) atana grape tui kan hmang ṭha duh miah lo te hi a ni. Grape avanga khaw hmasawn nasa ber Hnahlan khuaa Kohhranho te ngei ngei pawh hian grape tui hi an hmang ngai meuh lo. Kan ramah hnianghnar takin a awm ve reng na in, hmun danga mi kan chah lut hram hram hlawm chu a nih hi. Kohhran pawl hrang hrang hian Mizote thar chhuah grape tui sawr ngei hi sacramental wine-ah han hman sak ve thei ila kan in pui tawn ni mai tur hi a nia. Mizoram Liquor (Prohibition and Control) Act 2014 hman hnu a zu avanga sum (revenue) kan lak luh tam tawhzia leh Kohhranin zu a lo do ve chiam thu hi chu a la ninawm rih a, sawi zui lo mai ila.

Sakhuana hi kan la urhsun hlawm em em mai a - ‘kai’ ve loh hlau ta nafam chu. Thih hnu piah ram, a suangtuah pawha kan suangtuah thiam hauh loh ram chu thlirin kan damlai hian kan in hrek rethei ni mai hian a lang lek lek ṭhin. Kan thawhchhuah aṭangin Kohhranah sawma pakhat (Pathianram kan tih mai hi) kan pe a. Chu chu duhtawk lovin khawn tesep a tam em em a. Inkhawm leh thil eng emaw huaihawt dawn apiang deuhthaw in thawhlawm kan khawn bawk a, kan pe mawlh mawlh a ni ber e. A dik chiah chuan, hmasawn puina tham hi Kohhranah hian sum kan chhunglut a ni. Pathianram kan tih leh Kohhrana kan thawhlawm/ thilpek te hi mahni chhungkaw mamawh lei nan emaw savings atan te hmang ta ila chu kori tu tham tak a ni chiang mai.

Kohhran tin deuhthaw in Kohhran-pui piah lamah, ṭhalai pawl, hmeichhe pawl leh naupang lam bakah pavalai thlengin kan nei a. Chutiang peng hrang hrangte chuan intawhkhawm kan duh ve ta vek lehnghal a, inkhawmpui kan ngah ta em em mai a nih hi. Kohhran hrang hrangin chutiang chu kan ti ta vek a. Tualchhung mai piah lama chutiang inkhawmpui ilo vel kaihhnawiha kan sum senral hi a mak a tam a ni ngei ang. Inkhawmpui chu a dawngsawngtu tan a hautak em em a, a pankhawmtu tan lah a hautak hle bawk. Hmun hla tak tak aṭangin kan inhawr khawm a, kan sum sen a tam ṭhin turzia hi, awi aw... Mahse, kan ui hauh si lo, rinna avang liau liauvin!

A nihna takah chuan Kohhran hi chuan tisa thil, hmuh emaw khawih theih thil lama hmasawnna hi a tuipui tehchiam lem lo. Mi rethei tu emaw chhungkua eizawnna ngelnghet buaipui sak ai chuan ‘thlarau bo’ pakhat 'chhanchhuah' thuin Kohhrana kan berampute a tilawm zawk ngei ang - he leia ro khawl khawm (tum) chu kan thurin kalh a ni miau si a. Tin, heti hi a ni a, vanram ngaihtuah ringawt pawh hian ringtute chu min ti lawm em em tawh sa a ni, leiah rethei hle mah ila.

Hlim vut vuta lam mup mup reng mai hi kan duh dan leh kan chak ber a ni deuh mai a. Tin, chu chu a ‘rau’ kan ti a, hlim loh hi kan hlau em em ni berin a lang. Kan Kohhran a ‘ro’ loh nan leh kan hlim theih nan tiin lam hla tak takah thlarau pur kan chaw a. Chutiang atana sum sen chu kan tha a na eih lo - sawisel ngam lah zuk ni suh! Kohhran hminga sum leh tha leh hun kan senral chu channa/ hlohnaah kan ruat phal lo mai ni lovin, hlawk zawk tlata in hriatna - rinna mak tak kan nei thung si. Karl Marx ropuia’n “sakhuana chu mipuite ruihna a ni” (religion is the opium of the masses) a ti pawh kha dik nachen a la awm.

- Dr. Lalzahawma, Kawlkulh