Written by
- R. Lalrinkima
Hidden Lodge, Chanmari, Aizawl.

Temami Pa Thukhawchang : Rooftop Solar Project chungchang

Zinga ka chawhmeh bazar haw chu Temami Pa-in lengah min sawm a, kan intlawhpawh lohna a lo rei ta deuh nge, phat rual lohin a sawmna chu a khawng hle mai a. Bazar lama ka thil leite ka dah fel hnu chuan an in ka pan ding nghal a.

“A va mak ngai em em ve le, engtia sawm loha min tlawh tum ngai ta hauh lo nge i nih le, hei hi kalphung tharin a ken tel em ni?” min lo ti chul a. Ṭhuthmun rem tura min tih hnu chuan tuktina power report chanchin thar lama a lo hriatte min zawt nghal mai a. Tualchhung power thar chhuah zinga Tlungvel Solar Plant aṭanga siam chu beitham a tih thu leh state sector pawna Vankal Solar Plant 20 MW pawhin a siam chhuah chungchangah a duhkhawp loh thu min lo fah mawlh mawlh a. Ni-in lan tik ni nei rei hek lo, an power lakna tur ber awm ṭha ta lo chu an hetih mai loh chuan ka ti fel et a.

Ngawi teh, chu ai chuan tunlai India ram pumin Prime Minister program ‘PM Surya Ghar Muft Bijli Yojana’ chungchang ka hrilh duh thu ka han sawi chuan a bengverh viau mai a. “Eng nge chu chu a awmzia, a va han Hindi leh raih raih ve?” tiin min zawt nghal a. Prime Minister-in India ram chawikanna tura scheme pakhat – in chunga solar plate hmanga man loa electric siam duhte tana hmalakna tur India ram pum tana cheng vbc 75,021 kum 2026-27 thlenga hman tura ruahmanna a nih thu hrilh pah chuan, Hindi thumal ho chu tihian ka han let ve ngei a: “Surya chu sun/solar, ghar chu in (house), muft chu free/man nei lo, bijli chu electricity leh yojana chu scheme tihna a ni a, a chunga ka remkhawm aṭang khian i hrethiam mai ang chu,” ka ti a, kan nui deuh hak hak a.

He scheme hi ram pum huap thil a ni a, kan electric siamna hnukpui ber hydro power-te hi ramngaw an lo chereu chhoh zel avang leh vûr tui ringte pawh vûr a tuiral nasat tawh avangin an electric siam chhuah theih hi kum tin a hniam hret hret dawn tih mithiamte’n an hre chiang em em a. Hydro bakah thermal plant tia kan hriat, lungalthei leh tuialhthei hmanga electric siamnate hi a hnukpui ber lungalhthei leh tuialhtheite hian pun lam aiin tlem lam an pan zel tih pawh an hai lo. Chuvang chuan, Pathian thil thlawn pek, tawpintai nei lo tur nizung chakna/solar energy leh thli chakna/wind energy-te hi a tam thei ang ber electric siam nana hman a, a chunga kan sawi tak ral lam pante khi chhawk zangkhai turin kan Prime Minister hian, scheme ropui leh chhenfakawm tak a duan thu ka han tuihnih ve luam a. Thli leh nizung aṭanga electric siam chhuahte hian environment-ah nghawng a nei bawk si lo a, an hlu tak zet zeta sin ka han ti zui hram a.

“E, lungalhthei aṭang chuan engtin nge electric an siam daih daih, tuialhthei aṭanga siam dan tur hi chu motor aṭang hian ka suangtuah thiam mai a, lungalthei aṭanga an siam dan chu ka va bangbo ve le?” a ti a. “A ni teh tak asin, lungalhthei aṭanga siam dan chu steam engine/tuihu rél ang hi a ni mai a, lungalhthei hmangin tui an chhuang so a, pressure cooker-ah thil kan chhûm a, tuiso hû-n up mukin, ventweight a rawn chhem/phit kâng lawp lawp ang hian tuihu chuan khawl an khawh virtir a. Chu khawl vir chu dynamo angah an zawm a, electric a siam ta ṭhin a lawm,” ka ti a. Tuifinriat tui fâwn pawh hi mithiamte’n uluk takin an zir a, ni tina vawi sang eng emaw zat fâwn sawk sawk thâ hmang hian ‘tidal power plant’ an siam thu te, tuifâwn inchhawk rengin a sut vir tur an siam a, chumi che chu dynamo angah an thlun zawm a, electric siam nan an hman tawh thute ka sawi belh hram a.

“A lo ni dawn tak maw. Mi fate hi chuan an ngaihtuahna hi an va seng nasa tak em. A nih leh kan Zo tlang ram nuama thlite hi wind power siam nan an hman tlak ve loh em ni?” tia min zawhna chu, kan Zo tlang ram nuam thli hi zawng electric siamna tur chuan an nêp the the thu leh fûr thli thaw thut thut ang hi wind power siam nan chuan a rem loh thu ka hrilh hnu chuan pawm ni awm takin a bu nghat nghat a.

He hmathlir manhla tur tak tipuitling tur hian National Programme Implementation Agency (NPIA) din a ni a, state -ah pawh State Implementing Agency (SIA) din tur a ni. State level-a din tur hi state tina Power/Energy department-te emaw (hetiang lam khawih chi eng pawh ni se) chu UT level-ah pawh SIA a ni mai ang.

SIA-te hian he scheme hlawhtlinna leh puitlin nan hian a ṭul angin mipui vantlangah a zau thei ang berin a hlawhtlinna atan ruahmanna an siam ang a. Hemi rual hian solar energy/electricity an siam chhuahte ṭha taka lo chhinchhiahna tur meter ngaihtuah te, hunbi neia endik fote bakah, solar plate mimal leh sawrkar building-a vuahsak leh hman theih a nih thlengin an buaipui ang. Solar electricity neitute hi fel taka chhinchhiahin an thlithlai zui reng ang a, sawrkar building ho phei chu department building hrang hrang inhnaivai takte pawh thlun khawm dan tur an buaipui dawn a ni. “E khai, sum sen ral tur pawh chu a sangin a va han ṭangkai dawn teh reng ve le. He scheme hi a puitlin hun tur hi hydel station siam ai chuan a va awlsam awm ve?” a ti a. A dik khawp mai, mahse, solar plate standard size pakhatin electric a siam theih hi a tam lo a, electric siam chhuak ṭeuh tur chuan hmun a duh zauh thu leh nizung hliahtu awm lohna bakah, chhimchhawng hawia solar plate dah ngai a nih avang hian mimal leh sawrkar in nazawngah remchan lohna lai a awm ve theih thu te ka hrilh ve nual a.

“A nih chuan he scheme aṭanga mimalin sawrkar ṭanpuina dawn a nih theih dante han sawi zel teh, a ngaihnawm dawn riau mai,” a ti a. 2 Mwp siam theihna in chung area neite tan a man pumpui aṭangin 60% subsidy dawn theih a ni a, a bak 40% chu 2-3 Mwp bun theihna nei tan phal belh a ni. Hei hi awlsam zawngin - 1Kw siam theihna in chung area nei tan Rs 30,000 subsidy pek a ni ang a, 2Kw siam theihna nei tan Rs 60,000 leh 3Kw leh a chung lam siam theihna nei tan Rs 78,000 subsidy an dawng thei dawn tih ka hrilh a ni. “E heu, man lo (free)-in tih kha niin ka hre si a, engtinge subsidy-te i sawi tak?” min han ti leh he haw a.

Hetiang pheichham man thei tura he scheme-in a tarlante chu India khua leh tui dik tak te, solar plate dahna hmun, solar plate hawi dan tur ang remchang mahni in ngei nei te, dan ang thlapa electric connection neite (pawt ru tan chuan a remlo hulhual a nih hi) leh solar plate vuah tawh, ṭanpuina lo dawng tawhte tan a theih ve loh thu ka hrilh a. Tichuan, ‘A thlawna neih leh subsidy chungchang’ chu ti hian ka han hrilh leh a: “Subsidy i hmuh bakah nangma sum tlem azawng seng vein solar plate vuahsak i lo ni ta a. Engkim peihin, nizung hmang chuan electric i siam ve ta reng mai a. I electric siam chhuah ve chu khita kan sawi meter khian chiang leh dik takin a lo record ang a, a bo a bâng awm loin chhinchhiah a ni ang. Chumi chu SIA-in an rawn en ve fo ang a, meter a ṭhat loh a rem dawn lo a, ni tin chhun lama ina i power hman zat bak chu sawrkarah i hralh dawn a ni. Solar plate hi ên lai chauha electric siam thei a nih vangin thim hnuah chuan sawrkar power i hmang tho ang, chu chu a man i pekna tur lo chhinchhiahna meter hran tuna i vuah mek hi i la hmang ang. A thlawn (free)-a solar electric i neih dan tur kimchang zawk, central subsidy bakah Mizoram sawrkarin chu subsidy an lo belhchhah dan turte leh i senso i hmuh chhuah hnua hlep hlira i power siam i kalpui dan tur kan la ti ti leh dawn nia,” tiin ṭukthuan ei turin ka hawsan ta a.

(He article hi Pu F. Lalremsiama, IPS (Rtd), solar power development tuipui em em leh kei tehlul hriatna zau lo tak min zawt fotu pualin ka hlan e)

- R. Lalrinkima, Hidden Lodge, Chanmari, Aizawl.