RAWNGBAWLTU vrs RUIHHLO
Tun kar kan kohhran biakin zing ṭawngṭai thupui chu 'Mizoramah ruihhlo a lo rêm theih nan' tih a ni a. Thupui hi heti hian kan ṭhensawm leh a:
(a) Ruihhlo a rêm theih nana thawktu, sorkar leh pawl hrang hrangte ṭan laknain awmzia a neih theih nan.
(b) Ruihhlo ngawl vei mekte’n an sim theih nan.
(c) Ṭhangtharte’n tih ve châkna an neih loh nan.
(d) Addiction centre leh hetiang lam thawktute zawng zawng tan.
Kan ramah ruihhlovin mi a tihbuai dan record ka neih hnuhnung ber September 2024 Vanglaini, The Zozam Times leh The Frontier Despatch aṭanga ka lak chhuahte chu a tlangpui chauh han tarlang ta ila.
1. Ministry of Social Justice and Empowermant leh The National Drugs Dependence ten an sawi danin, 'Mizoram chu India rama ruihhlo (opiates) hman kawngah kan sang fâl hle a, India-ah 0.06% a nih mek laiin Mizoram chu 25.67% kan ni a, kan sang fâl hle.
2. National Survey on Pattern of Substance-in an chhinchhiah danin, tun September 2024 khan Mizoramah drugs addict 28,288 an awm mek a, ART damdawi la mek mi 16,217 an awm a, la duh lo eng emaw zat an awm.
3. Mizoram chu India rama HIV positive tam berna kan ni mek a, India ram pumah 0.2% an nih lain, Mizoram chu 2.7% kan ni. HIV positive zinga 64.1% chu sex aṭanga kai an ni.
HIV (AIDS) kai tamna state-te chu: Nagaland - 1.36%, Manipur - 1.05%, Karnataka - 0.46%, Andhra Pradesh - 0.67% an ni. Mizoramah HIV hmuh chhuah tawh zat chu mi 27,288 kan tling tawh a, thihpui mi 2,535 kan tling tawh.
Kan sawi ta sa sa bawk a, Dr Lalrampana'n India-ah Mizoramin 'ber' kan nihna a sawite hi resarch leh survey finding awm chiah lo mah se, 'a dik lo' tih prove thei aiin 'a dik a nih rinpuitu' kan tam hle zawk avangin han sawi chhuah sak ve leh ta hrim hrim ila.
i. Ralthuam hralh leh tawlh rûk tam berna
ii. Ruihhlo tawlh ruk tamna
iii. State intodelh lo ber
iv. Ṭhalai chhawr tlak loh tamna
v. Chhungkaw kehchhia tamna
vi. Mi huan thlai ruk tamna
vii. Uire tamna
viii. Ṭhenawmte rêl hrat tamna
ix. Development sum a dik lova hman tamna
x. Justice tlemna
xi. LSC lem tamna
Heng bakah hian pulpit sermon-tute leh ziaktu tam takin Mizoramin 'Ber' kan nihna an sawi ṭhin duhawm lo tak tak dangte pawh a la awm a, a ropui lo hlawm em a, duh tawk hrih ta ila.
New Life Charity Society leh Aizawl Theological College Faculty Survey report-te pawh han tarlan tel law law a chakawm viau rualin, kan thu a sei lutuk loh nan tarlang lo ta mai ila. Hetiang hi kan ram dinhmun a nih laia kohhrana kan inhman nasat dan nen ngaihtuah hian thil inhmeh a ni thei ang em tih hi he thu ka rawn ziah chhan chu a ni.
Kohhrana rawngbawltu pakhat chuan ti hian a sawi a, "Kan ram sualna lo tam ta lutuk leh kan ṭhalaite zinga ruihhlo ngai lo tam ta lutukah hian kohhran rawngbawltute’n rawng an bâwl ṭha tawk lo a ni,' te hi an han ti ve leh thla ngawt zel a. Tute mahin mahni fate sual turin kan duh lo va, pastor leh kohhran upa fa addict tam tak an awm ve bawk a. Dik chiah chuan, mahni fate pawh kan enkawl ṭhat theih loh laia mi fate va control tum chu har ve deuh a ni," a ti a, a dik thlap mai.
Mizoram Statistic Handbook 2022-in a tarlan danin Mizoramah kohhran full time-a hnathawk mi 5,455 an awm a, missionary 3,180 an awm; full time worker tihah hian pastor leh office staff an nih a rinawm.
Chungte bakah, kohhran tinin evangelist kan ruai bawk a, kohhran upa leh sunday school zirtirtu kan ngah em em a, inkhawm leh kohhran activity kan ngah hle. Inkhawm tihtlem rawttute chu min hmu sakawlh lo chauh a nih si! Chu tih laia kan ram dinhmun chu khi ti khi a ni a, nu leh pate leh chhungte innghahna tlak tlangval an vang tawlh tawlh a, kan nulate’n chhuang tak leh lungthlu taka pasal an thlan tur an vân tawlh tawlh si.
Politics te, kohhran leh pawl hrang hrangte hian din chhan leh tum (motto) an nei a, 'Politic khel hlawhtling' kan tihte hian kan ram intodelhna tur hna chu an intiam ang takin an thawk em, tih ngaihtuah ila. YMA chuan a din chhan ang takin a mawhphurhna a la hlen zo em, tih ngaihtuah bawk ila. Kohhran pawhin a din chhan thlarau bo seng hna chu a thawk ṭha em, tih ngaihtuah bawk ila.
Pu Vanneihtluanga ten, "Kohhran huang rawngbawlna chu a khûnkhân mah mah ta a, misualte hnen thlang phak rawngbawlna 'street church' chu tunlaiin rawngbawlna nung tak a nih mekzia leh chutiang rawngbawlna chu a hun tawh tak zet a ni,” tihte an sawi chhoh ṭan mek lain, Pu Tetea Hmar erawh chuan, kohhran pawn lam rawngbawlna chu rawngbawlna zîkbûl, chìn tam chi loh a nihzia an rawn sawi ve leh thung.
Pi Ringluang chuan, "Vai rama kan missionary zawng zawng hi kum hnih khat na reng reng chu Mizoram sualna veng turin kohhran tin hian ko haw vek ila," tih ngaihdan a nei a, ngaihtuah awm tak pawh a ni tho mai. Ṭhenkhat leh thung chuan, "Sing tam tak tak hlawh nei kan bialtu pastor-te hian nileng lengin eng hna nge an thawh? Heng kawng sira addict hote hi kan berampute hian en liam mai mai ṭhin em mi?” tia kan sakhaw pute an phût hle. Chutih lain kan kohhran hnarkaitute erawh chuan, “Mahni fate pawh kan control thei lo va, mi fate eng tih nge kan va control ngam teh lul ang,” an tih leh hmak bawk si chuan tu kutah nge kan ram sualna umbo chu awm ta ang?
- Sangtea Khawlhring