Written by
- Lalhmingchhuanga Zongte

Education Minister ni ta ila...

Mizoram Chief Minister chu ni ila, port­folio dang dang chelh duar loin, Education ka chang ang a. Tihian hmâ ka la ang.

System/ Administration

1. Public Private Partnership (PPP) mode-in zirna kalpui a ni ang. Sorkar sikul hi a hlawhtling tâwk lo hlê tih kan hre ṭheuh mai a. Private (kohhran, khawtlâng ṭang rual leh mimal) in sikul an din hian an ti ṭha zâwk zêl. Chuvângin, sorkar sikul hi tihtlêm telh telh a ni ang a, zirtirtu pawh lâk thar an ni tawh lo ang. Sorkar sikula zirtirtute tân voluntary retirement scheme siam a ni ang a, golden handshake an tih angin hna chawlhsan tûrte tâna na lo thei ang berin kalpui a ni ang.

2. Private sikul din dân leh kalpui dân mumal takin siam a ni ang a, monitoring pawh uluk takin tih a ni ang. Thingtlâng khaw tê deuh, sumdâwn nâna private sikul din nâna îtawm tham lo deuhah pawh khawtlâng mipui/ kohhranten sorkar puihnain sikul din vek a ni ang a. Anmahni sikul a nih dâwn avângin khawtlâng mipui pawhin neitu rilru puin ṭhahnem an ngai zâwk ang a, a sênso lamah sorkarin a puih dâwn tho avângin sikul ṭha tak an kalpui vek thei ang.

3. Private sikul ni mahse, sorkar-in funding lamah nasa takin a pui tho ang a, chu chuan nasa takin fee a tihniam ang. Mirethei zâwkte tân pawh a harsa chuang lo ang. Tuna zirtirtu hlawh atâna sorkarin a sên zâtve pawh hi private sikul endowment fund atân pechhuak ta ila, private sikul dintu tân chuan pheichham man tluk a lo ni ang a, fee hniam tê tê lain sikul ṭha tak tak an kalpui thei ang.

4. UGC hnuaia autonomous body pakhat National Assessment and Accreditation Council a awm ang deuh hian, Mizoram School Assessment and Accreditation Board (MSAAB) a awm ang a. Chu chuan private sikul hrang hrang a vil reng ang a, kum thum danah emaw ranking a pe ṭhin ang. He’ng criteria-te hi a pawimawh zual an ni ang : (i) School building leh campus infrastructure dangte (e.g. open space, building, class room, library, science laboratory, teaching aids etc.) (ii) zirtirtu rawih zât leh trained teacher rawih zât te, (iii) zirtirtu hlawh zât te, (iv) school environment & academic achievement te, (v) sports facilities te, (vi) hostel facility te. Sikul ṭhat dân azirin B, B+, A, A+-ah emaw ranked an ni ang a, an rank hmuh ang zêlin an fee lâk theih zât tur pawh bituk a ni ang.

5. Sikul ṭha din leh kalpui hi a hautak avângin an rank sân dân azirin an fee lâk theih zât tûr leh sorkar aṭanga fund an hmuh theih zât pawh tihsan a ni ang. Hei hian school neih ṭhatah inelna a siam ang. Ram pâwn hla tak taka a nuai têl sênga fate school ṭhaa dah ṭhin pawh a tihniam ang a. Hmâr chhak state dang aṭangin zirlai an lo kal ve bawk ang a, Mizoram chhûngah sum a tam sawt ang.

6. Sikul rank sâng tak hi a tam thei tak tak dâwn lo a, khawpui vêng tinah leh thingtlâng khaw tinah rank sâng vak lo zâwk, fee pawh hniam tê tê lâkna, sorkar endowment fund nena ṭan kawp vânga school ṭha tak ni thei si a awm vek ang. Chu’ng sikulah chuan mirethei harsa zual fate tân sorkar aṭanga special scholarship scheme hmangin a thlâwna sikul an kal theihna tur ruahman tel a ni ang a. Hei hian ‘right to free and compulsory education’ a tihlawhtling thei ang.

7. Zirtirtu hlawh hniam thei ang ber (minimum pay) bituk a ni ang. Labour law-in a phût angin, private sikul-a zirtirtu zawng zawngte anmahni ruaituin provident fund an dah sak vek bawk ang. Sikul rank tihsan duhtute chuan hlawh ṭha deuh tak an pêk a ngai dâwn a. Hei hian private school a zirtirtu thawk nghet lo lutuk, insuan kual reng ṭhin hi a tibo deuh ang. Sorkar institution leh private institution-a thawkte hlawh inthlauhna nasa lutuk a tihniam bawk ang a. Private sikul zirtirtuten self-esteem sâng zâwk neiin, an hna an tui phah sawt bawk ang a, zirnain hmâ a sâwn ang.

9. Sikul rank sâng chu sikul neitu tân hlâwkna a nih dâwn avângin sikul neitute an ṭang hle ang. Sawi tawh angin, sikul rank sâng nei tûr chuan zirtirtu hlawh pêk sân deuh a ngaih zêl dâwn avangin, sikul rank sân chu zirtirtu tân pawh hamṭhatna a lo ni bawk dâwn tihna a ni a, hei hian zirtirtute pawh a titang hlê ang.

Hetianga sorkar aṭanga private sikul-te puihna (endowment fund leh special scholarship) ṭha tâwk tak pe chung hian, education atâna sorkar sânso chu tun ai hian a la tlêm zawk hle ang.

Curriculum

1. School hi thiam zirna mai ni lovin nun zirnaah siam thar a ni ang. Civic sense, ethical life, rule of law zah leh hman ṭhat, aia upa zahna, tlâwmngaihna, etiquette, stress management, coping skill, social survival skill tih ang chi hi subject pawimawhah a tel ang a, a zirtirtu pawh a bika trained an ni ang. Tûnhmâa mission sikul-a zirte kha chu mihring mihrinnaah pawh mi puitling takah an chhuak ṭhin. Tunlaia kan zirnaah hi chuan lehkhathiam, nun dân thiam tel si lo an tam tain a lang a. Hei hi siam ṭhat leh tum a ni ang.

2. CCE system hi a ṭha hle. Nimah­sela a zirtirtute training lamah kan inpeih chhuak hman lo deuh niin a lang. Kalphung tharah chuan, a bikin elementary stage-ah, thil tam tak zirtir (memorise tir) vak vak aiin, (i) an têt lai aṭanga an value system siam dik te, (ii) lehkha zir leh sikul kal nuam tihtîr te, (iii) hrilh/ zirtir vak vak aia anmahni tihtîr tam te, (iv) textbook/ note awm sa by-heart tîr ngawt aia anmahni idea develop te ngaih pawimawh a ni ang.

3. Knowledge oriented education aṭangin skill oriented/ job oriented education-ah inthlâk dâwrh a ni ang. Higher Secondary level curriculum phei chu tunlai industry mil thei ang bera her rem a ni ang a. MZU lamte nên pawh consultation-te neiin, UGC norms chhûnga a theih chin chinah University thlenga heti zâwnga an kal zêl theihna tûr kawng sial a ni ang. Mizoram sorkar department hrang hranga thawktu, a bikin clerical staff, graduate chin hi sang têl fe an ni tûrah ka ngai a. ‘B.A.’ an zir lai khân, tûna an hnathawh tâka an hman ṭangkai theih tûr hi an lo zir meuh âwm lo ve. Chutih laiin office hna thawhnaa ṭangkai tur chi Secretarial Practice tih te, Office Management tih lamte chu an zir leh mang hauh hlawm si lo a. Kum tin lehkhathiam hna hmu lo an pung hluai hluai hi thil mak pawh a ni lo ve. Hnain a mamawh tak thiam si lo, degree nei hrim hrim hi kan tam ṭhin êm a ni.

Tin, job oriented education han tih hian, sorkar hna ngawt tin zâwn tur pawh a ni lo. Tûnlai khawvêla eizawnna inhawng tam lam en chunga zirna her rem vat vat a ṭûl hle. Higher Secondary School zo chinte hi chu thlai huan siam, carpentry, ran vulh, electric wiring narân deuh, music leh sports discipline thlan bik ṭhenkhat, puan ṭhui, driving te leh first aid thlengin basic skill tal nei tura zirtir thiam a pawimawh hle. Sorkar hna an hmuh loh pawha mahnia eizawnna dap mai thei tura chher an ṭûl a ni. Ei zawn nân hmang dâwn kher lo mahse, lehkhathiam chu a tlaw tûr a ni lo.

Tin, line hrang hranga kal turte kan chher dân inang pût lutuk pawh hi siam ṭhat deuh a ṭûl a. Entirnân, Class VIII thlenga Mathematics ti hlei thei lo chu Science lama kal tur mi a nih loh hmêl. Chutiang a nih mêk laia, Mathematics vanga HSLC fail tir fo kha a ṭûl lo. Kan naupan laiin (a+b)2 = a2 + 2ab + b2 formula kha kan by-heart bur bur ṭhin a, Pathian zârah hei kum 50 kan lo hnaih ve ta a, kha formula kha engtikah nge ka hman ṭangkai dâwn ka la hre lo. Ka dam chhungin ka hman ka ring hek lo. Kan hman ṭangkai rêng rêng loh tur kha mi tam tak chuan vawi hnih vawi thum matric kan fail phah a ni. Chuvangin, Science stream lama kal uk lo tûr te, an hman ṭangkai hauh loh tûr exam tir vak vak hi a ṭûl lo. Science lama kal thei tûra beiseiawm deuhte tân Mathematics course ṭha pangngai a awm ang a, chutiang ni ve loten an duh thua an lâk tûrin course awlsam zâwk, basic arithmetic leh Geometry (mi narân hman ṭangkai theih) te a awm thung ang a. An tuina line lamah an tih ṭhat zâwk theih nân leh, an kal lohna lam tur chu mu tânah an neih loh nân heti zawng hian an kawng siam rem a ni ang.

Mizoramin resource kan neih ṭhat ber (kan neih chhun tih theih deuh thaw) chu mihring (human resource) hi a ni. Human resource hi khawvêl pumah resource ṭha ber a ni. Natural resource chi hrang hrang nei ṭha eltiang, human resource development lama an pachhiat si avânga ram rethei tam tak (e.g. Africa ram hrang hrang leh Myanmar te) an awm laiin, natural resource sawi tûr mumal nei lo, human resource an develop ṭhat avânga ram changkâng êm êm Japan te, Switzerland te an awm thung. Kan ram hmasâwnna tûr chu human resource development (education) hi a ni. Hemi kawnga hmasâwnna hi kan ngaihtuah len ber tûr a ni a, Aizawl traffic jam tihziaawmna tûr enchhinna atâna hman mai mai phal tûr a ni lo ve.