Ngaihven a ngai e – Mahni intihhlum

Mi ṭhenkhatin a sawi ringawt pawh tun thlenga ṭihkhai taka an la neih, chhungkua leh khawtlangin kan ṭahpui nasat em em, mi lian leh mi tê, hmelṭha leh ṭha lêm lo, mi sual nia mite ngaih leh sakhaw mi, naupang aṭanga tar thleng pawha chatuan hmuna tir liam ṭhintu, ram changkang leh hnufuala mite pawh thliar chuang lo, mahni intihhlum chungchang hi thil ngaihven ngai tak a va ni em.

Kan ngaih ang ngawt a ni lo

He thil hian mi tam tak a hun hmain thlanah a tîr liam ruih ruih a! World Health Organisation (WHO) chhinchhiah danin, kum tinin mi 7,03,000 vel mahni intihlum an awm ziah a; hemi lêt 20 (vawi 14,060,000) aia tam hi mahni intihhlum tumna a thleng ṭhin nia chhut a ni. Intihhlum tumna vawi 20 aia tam thleng zelah mi pakhat intihlum an awm ṭhin a nih chu. Khawvel mihring, kum 15-19 suattu zinga palina chu mahni intihhlum hi a ni a; ngaihven tham a va ni tehlul em!

Mahni intihhlum chungchangah hian ngaihdan dik tawk lo a awm ṭhin a; a langsar zualte chu:

1. Intihhlum an duh thu sawi ṭhinte hian an hlen chhuak tak tak ngai lo.

2. Mahni intihlumte hian thih an tum ruh em a ni

3. Mahni intihhlum chungchang sawi hi a ṭha lo, chu lam kawnga infuihna a ni.

4. Mahni intihhlumna tam ber chu thil thleng thut a ni.

5. Rilru lam harsatna (psychiatric problem) neite chauh an intihlum ṭhin.

6. ‘Ka intihlum dawn’ tih sawitute hi lâk thutakpui an ngai lo, ngaihsak hlawh an duh vang mai mai a ni.

Thil dik tak ni fo zawk chu :

1. Intihhlum an duh thu sawite hian chhantu an zawng a, puitu an dap a ni châwk. A tam berte chu anxiety, depression leh harsatna dang nei, puitu mamawh ngawih ngawihte an ni.

2. Intihhlum tum tam ber chu thih leh dam chungchanga thutlukna siam hlei thei lo, thih mai hi harsatna pumpelhna nia ngai an ni a. An mamawh lai takin puitu hmu se chuan thih aia nun thlang turte an ni.

3. Intihhlum tumte titipui hi chu lam kawnga fuihna a ni lo a, sawipuitu an mamawh em em zawk a, sawipui hi phurrit chhâwkna ṭha tak a ni. Hmangaihna leh duhsakna tak tak nena sawipuitu phei chuan thihna ata a chhan chhuak thei a ni.

4. Mahni intihlum tam ber chuan eng emaw ti zâwng takin an chhungte leh ṭhian ṭhate hnenah warning an pe ṭhin a. 80% chuan a tih dan tur an ruahman lawk ṭhin. Chutiang thil chu ngaihvena ngaih pawimawh leh ûm zui a ṭul em em.

5. Mahni intihlumte hi psychiatry lam harsatna nei an ni ni kher lo a; hlim lohna leh harsatna thuk tak neite an ni. Psychiatry lam harsatna rau rauah chuan depression hian intihhlumna a thlen tam khawp mai.

6. Ngaihven duh satliah vang ngawtin miin intihhlum an duh thu an sawi ngai lo a, harsatna nasa tak nei, puitu zawn ngaihna hre si lote’n hreh tak chungin an sawi chhuak ṭhin. Ngaihven a, ngaihsak a, chhawmdawl leh thiam ang anga puih hi chutiang duhna tihnêpsakna pawimawh tak a ni.

Intihhlum tum lam hawia rinhlelh i nei a nih chuan dîmtêin zawt tawp mai rawh. A ṭul riauna a awm a nih loh chuan mi dang hriat loha sawipui tur a ni. A sawi hreh a nih pawhin dawhthei takin, tum ruh tak siin, nghak pahin zawh chhuah tum tlat rawh. Zalên taka a inbun ruah theih dan tur ngaihtuahpui bawk rawh. Chuan, puih tehchiam ngaihna hre lo nia i inhriat avangin chutiang mi chu ngaihthah ngawt suh. ‘Lo ti ta ila,’ ‘Ka lo zawt mai lo a,’ ‘Ta se la,’ ‘Ni lo ta se la,’ tih ang chi a thlen loh nan tîm loin ngaihven rawh. I tih theih bâk a awm a nih chuan counselor te, psychiatrist te, sakhaw puithiamte punsak rawh.

Ngaihven ngai lai tak chu

Intihhlum an duh thu langtlang leh hriatthiam awl taka sawi chhuakte chu ngaihvena ngaihsak ran an ngai khawp mai a. Chutiang taka hriatthiam awlsama tilang lem lo chu an awm bawk a, a tam zawk an ni nghe nghe. Ṭawngkamah beisei bona, dam chhan nei loa inngaihna, mi dang tana phurrit nia inhriatna, tuar zawh loh harsatna nei, dan chêp tlat nia inngaihna tilang an awm chuan tâwngpaw ngaihthah mai loa ngaihven an ngai. Mood lamah–phûr dan/phûr loh dan inthlak hlawk leh inthlak thut thut, engtih mah tui thei lo, thinrim sam lutuk, zah ngawih ngawihna, thin dam/lungawi leh hma lutuk te, anxiety, depression neite ngaihven an ngai.

Nungchang lamah–Intihhlum chungchang gaihven thar riau, entir nan, online lama a tih dan zawng kual ang chi te, thil tih peih lo, chhungkua leh ṭhiante laka inla hrang, zu in leh drugs tih tipung, mu tam lutuk emaw mu tlem lutuk, chhûngte leh ṭhiante mangṭha tura tlawh/phone kual, thil neih hlu/ro sem, mi dang pawisa lo, chau ngawih ngawih ang chi te, mahni intihhlum lo tum tawhte hi ngaihvena mitmei reng an ngai.

Mizote tana ngaihven a ṭul zualna chhan

Mahni intihlum 77% chu sum lak luh tam lem lohna ram (low & middle income)-a mite an ni a; state rethei, Mizoram ang tan chuan he thil hi kawngro su tak a niin a rinawm. Chu ai maha thil serious chu hmeichhe intihlum lêt thawk aia tam mipa an intihlum ṭhin hi a ni. Mizo mipa thi kan tam thei hle. Kan hmeichhiate an pâwng sang tual tual hi a lawmawm rualin, mipa kan hniam tual tual anga ngaih theih a ni tlat mai hi thil pawi tak, boralna kawnga kan hnam min hruaitu a ni thei a. Chuvang chuan, mahni intihhlum chungchang pawh hi kan ngaihven a ṭul zual hle a ni.

Nang pawh inven i ngai

He thil hian eng ang mi mah a zuah bik lo. Bible-a mi challang tak tak–Saula, Samsona, Ahitophela, Zimri, Abimelek, Juda te pawh mahni intihlum an ni tih kan hria. Khawvel ram ropui USA-ah ringawt pawh khuan kum 2022 khan mahni intihlum 49,476 an awm. Maktaduai 13.2 lai intihhlum chungchang ngaihtuah awmin, maktaduai 1.6 laiin intihhlum an tum a. High school zirlai an zir chian zinga 22% laiin mahni intihhlum chungchang hi tih tak zetin an ngaihtuah a ni! India ramah pawh mahni intihlum hi a kum telin an pung a; ni tin mi 28 zel hetianga thi hi an awm, darkar tin zirlai pakhat intihlum ziah ang a ni bawk (National Crime Records Bureau).

Tute pawh hi he thil, hri ang maia mite suattu lakah hian him lo thei dinhmunah kan ding vek mai a, inven ṭhat kan mamawh a ni. Kan inven dan tur ṭhenkhatte chu:

1. Chhungkua, chhungkhat laina leh ṭhiante nena inlaichinna neih ṭhat a pawimawh. Mi dang nena inlaichinna leh inkungkaihna ṭha nei lote nun a khawhar a, rilru lam harsatna neih leh intihhlum an awlsam bik nia sawi a ni.

2. A remchan ang angin rual páwl nasa rawh; chu chuan inlaichinna ṭha a siam ṭhin.

3. Nangmah inngaihsak la, hun inpe rawh. I duh zawng leh ngainat zawng, nuam tih zawngte hmangin intiengthawlin, intizângkhai ṭhin ang che.

4. Ei leh in hrisel leh tâwk fang ngai pawimawh rawh. A bikin taksa leh tha leh zung hmanga hna thawk nasa lem lo chi tan ei leh in a tawk fang hriat a pawimawh khawp mai. Zu leh drugs ti lo la, i taksa mamawh tawk mu la, exercise la ṭhin ang che.

5. Harsatna i tawh chuan tu emaw tal hrilh rawh. Sazu takngial pawhin eng emaw thulha tlân chhuahna tur hlet siam nachang a hria a nia. Ṭanpuitu zawng rawh; psychiatrist te, sakhaw hruaitute pan hreh suh.

6. Mahni intihhlum duh rum rum khawpa i awm a nih pawhin i mal din lo a, nangmah hmangaiha ngaihlutu che an awm. Nangmah ang bawka hetiang harsatna tawk ve tawh, mahse, dama tuar chhuak pawh an tam a ni tih hre reng la; Pathianin a hmangaih che tih hi theihnghilh lo ang che.

- Pastor R Vanlalngena