FANAI LAL ZAKAPA LEH MURRAY-A INDONA INṬAN DAN
Thuhma
He thu hi ‘The Mizo Discovery of British Raj. Empire and Religion in Northeast India 1890 – 1920’ by Kylie Jackson aṭanga lak chhuaha lehlin a ni. He lehkhabu ziaktu hi lehlin phalna pawh kan dil hran lo, a chhan chu a thuziak kan lehlin lai hi ‘public domain’-a awm a nih avangin. A vai phei chuan kan letling lo a, Zakapa leh Murray-a inkara buaina lo inṭan dan, khatih hun laia Murray-a ṭawng lettuin a hnua chhechham chunga a sawi chhuah lehna, mi nawlpuiin kan hriat tlana atana kan duh lai kan letling a ni.
He thuziak kan lehlin chhan pakhat chu, mi nawlpui hian an buaina bul inṭan dan kha a chînchhuaka sawina hi kan hmu tam lo a, an intibuaia an indo a ni tih chu mi tam takin kan hre thung si. Sap ho zawkin kan chanchin hlui (history) research-a zirin, lehkhabuah hialah an chuantir hi Sap ṭawng a nih avangin mi nawlpui chuan kan hrethiam dawn si lo; kan thiam ang tawkin kan hriat tlan ve atana letling mai kan ni. Thuziak behbawmah hian Zakapa emaw Murray-a emaw va fak leh sawi chhiat thar leh hluai tumna a awm hran lo. An buaina bul inṭan dan, a chinchhuaka kan lo hriat tlan atan tih hi kan thupui leh tarlan tum zawk chu a ni.
Kum 1891 khan Panjiham Tipperah, Chandra Singh-a fapa, Murray-a ṭawng lettu zinga pakhat chuan chhechhamin Murray-a leh Fanai lal Zakapa, a khua Khawhri-a an intihbuai dan ti hian a sawi a (Sap ho khan Zakapa hming hi Jacapa, Jakopa tiin an ziak ṭhin).
Kum 1890 January khaw vawh lai, buh seng zawh aṭanga hla vak lohah chuan Murray-a chu Khawhri-ah Kumpinu sorkarin kawng a sial mek atan puakphur tur (kuli–labourer) a duh avangin a châwl a. Tin, atan leh a thachhang dawltu tan hmeichhiat mipatna hmanpui tur, lal Zakapa khaw hmeichhia a ngen thu a sawi bawk.
Murray-an Zakapa khua a thlen chuan Zakapa chuan lawm taka lo dawngsawngin, khual ṭha thlenin a lo thleng a. Murray-a chuan a ṭawng lettu hnenah chuan amah leh a thachhang dawltu Mr. Taylor te mutpui tur hmeichhia a duh thu leh zawng nghal turin thu min pe a. Kei (a ṭawng lettu) chuan “Khawia mi nge ka hmuh ang?” ka ti a; ani chuan “Lal hnenah va sawi la, rawn hmu ngei ngei rawh,” min ti a. A sawi ang chuan kei, Vaitlaia leh Zakapa te chu a hmeichhe mutpui tur zawng chuan kan chhuak ta a; mahse, tu mah kan hmu lo.
Murray-a hnena kan va kir leh a, tu mah kan hmuh loh thu ka’n sawi chuan, “Eng vangin nge in hmuh loh, a tih dan tur dang zawng leh vat rawh u,” min ti a. Hmeichhe zawng tura ka’n chhuah leh chuan kan hmuh hmasak hmeichhe pahnih chu, kan puin mutpui atana a duh thu ka’n hrilh a; mahse, an lo duh íkhaw lo a, an tlanchhe zui nghal bawk a.
A vawi thum nan, kan pathuma kan pu Murray-a hnena kan kir leh chuan, ‘Kan hmeichhe hmuh takte chu, kan duh chuan kan ûm zuiin kan va man leh thei tho a nia’ kan ti a. Zakapa pawn min pawmpui bawk a. Mahse, kan pu (Murray-a) chuan, “A ngai lo, sipai hoin an hmu ang che u. Mahse, ka tan hmeichhe pahnih in hmu thei lo a nih chuan Zakapa nupui leh Pazika nupui ka mutpui mai ang,” tiin Zakapa awm lai chuan Zo ṭawngin (Lushai) a sawi a. Chu thu an hriat avang chuan Zakapa chhungkuate chuan an khua chu an chhuahsan nghal ta nghe nghe a ni.
Ralthuam an neih ṭhat zawk miau avangin Murray-a chuan Zakapa khuate chu hmusit leh hnuaichhiah takin a ṭawng khum zel a. Buaina chu a inṭan ta! Zakapa khua leh tui, khua la chhuahsan ve lote chuan Murray-a sipaite chu an bei ta thut mai a. Sipai pahnih leh a thachhangdawltu pakhat chu an that chawpchilh nghal a. Kumpinu sipai lam chuan Khawhri khua leh an buhzem chu an theih ang ang an hâlsak ve thung a, Murray-a ngei pawh chu ramhnuai lamah a tlanchhia a ni.
Ni sawmhnih (20) hnuah chuan Shakespear-a ṭhuihhruai Gurkha sipaiho leh military police ho, mi 150 vel chu Khawhri-ah chuan kal lehin, phuba lak tum an ni ber awm e. Chuta an thawh chhuah leh ṭuma an inbeihnaah chuan Mizo lam mi 24 lai an thi a, a hmaa Murray-a ṭhuihhruaite buhzem hâl bâng chu a vaiin meivâpah an chantir zui bawk.
“Kha inthahna leh inhâlna rapthlak takah khan Murray-a kha a thiam loin, a mawhphurtu pawh a ni. Khatiang khan hnuaichhiah takin Zakapa kha a dawr tur a ni lo,” tiin Murray-a, superintendent-a rawn thlaktu Shakespear-a chuan a sawi leh nghe nghe. Mahse, a hun lai khan amah ngei pawh khan zâwldawh tâ’nge tih kha a tum chuang bik der si lo. Kum nga hnuah, kum 1896 chuan Zakapa chu Kumpinu sipaite chuan an man thei ta a (A lema mi hi an man ni tlaia an thlalak a ni nghe nghe).
Zakapa chu, ‘Eng vanga Murray-a kha bei let ta nge i nih?” tia an zawh chuan, “Engvangin nge ka beih let loh ang, hmeichhe tleirawl pahnih mutpui atan min dil a, an duh loh hnuah ka nupui min dil leh a. Ka phal loh hnuah, kan buh zêm min hâlsak leh bawk a. Kan nunna, kan buh min hâl ralsak hnu pawha ka kâp lo kha a vannei zawk asin,” tiin a chhang a ni.
Murray-a pawh he thil thlen hnu hian Kumpinu chuan Chittagong lamah a sawn chhuak ta nghe nghe a ni. Zakapa pawh kum 1896-a an man hnu khan Chittagong lamah Murray-a thuneihna hnuaihah kum thum a tâng ta nghe nghe bawk.

(Thlalak hi John Shakespear-a’n ‘Lushai Reminiscences’, The Assam Review, 2.5 (1929), page 347-a a nem kai a ni e.)
- Rohminthanga Ralte, Research Scholar, Dept of Mizo. MZU